Podstawa programowa 2026: klasy 1 i 4

Wartości i postawy.

• [1.1.1]traktuje zdrowie jako wartość na różnych etapach życia człowieka i klasyfikuje je w osobistej hierarchii wartości;
• [1.1.2]traktuje zdrowie jako zasób człowieka, o który należy się troszczyć i który należy rozwijać – w wymiarze indywidualnym, społecznym i środowiskowym;
• [1.1.3]rozumie, na czym polega postawa troski i odpowiedzialności za własne zdrowie;
• [1.1.4]okazuje szacunek sobie i rozwija poczucie własnej wartości; okazuje szacunek i empatię w relacjach międzyludzkich i jest gotów przyjąć perspektywę drugiego człowieka oraz troszczyć się o świat przyrody, dostrzegając perspektywę przyszłych pokoleń – moduł klimatyczny;
• [1.1.5]prezentuje postawę optymizmu życiowego, który sprzyja zdrowiu i harmonii z otaczającym go środowiskiem – moduł klimatyczny.

Zdrowie fizyczne.

• [2.1.1]omawia pojęcie zdrowia i zdrowego stylu życia; wymienia wiarygodne i rzetelne źródła informacji o zdrowiu i zdrowym stylu życia;
• [2.1.2]wykonuje czynności higieniczne (takie jak: mycie zębów, mycie rąk, mycie twarzy, mycie ciała, mycie włosów), dba o czystość bielizny i odzieży; korzysta z podstawowych środków higienicznych i pielęgnacyjnych; omawia znaczenie higieny osobistej dla utrzymania zdrowia; wyjaśnia, czym jest zdrowie jamy ustnej i jego wpływ na zdrowie ogólne;
• [2.1.3]wyjaśnia, czym jest nadwaga i otyłość, oraz omawia, na czym polega ich profilaktyka;
• [2.1.4]wyjaśnia, czym są badania profilaktyczne i badania przesiewowe oraz w jakich grupach i kiedy powinny być wykonywane; omawia pojęcie grupy ryzyka;
• [2.1.5]wymienia objawy, które mogą świadczyć o chorobie, w tym: zmiany skórne, bóle brzucha, klatki piersiowej, głowy, wymioty, krew w stolcu;
• [2.1.6]mierzy temperaturę ciała przy użyciu różnych termometrów; wyjaśnia, czym jest gorączka, kiedy jest groźna, a kiedy nie trzeba jej obniżać;
• [2.1.7]wyjaśnia, czym są szczepienia; wyjaśnia, dlaczego warto się szczepić;
• [2.1.8]wymienia zasady przygotowania się do wizyty lekarskiej, w tym do wizyty stomatologicznej, oraz zasady higieny osobistej; przygotowuje odpowiedzi na pytania standardowo zadawane przez lekarza;
• [2.1.9]postępuje w stanach nagłego zagrożenia zdrowotnego zgodnie z zasadami udzielania pierwszej pomocy; wymienia sytuacje, w których należy wezwać zespół ratownictwa medycznego (karetkę pogotowia).

Aktywność fizyczna.

• [3.1.1]systematycznie uczestniczy w różnorodnych formach aktywności fizycznej, szczególnie na świeżym powietrzu; dobiera strój do panujących warunków atmosferycznych; stosuje zasady bezpieczeństwa podczas aktywności fizycznej; wymienia korzyści zdrowotne wynikające z aktywności fizycznej, w tym w profilaktyce nadwagi i otyłości;
• [3.1.2]promuje aktywność fizyczną w grupach rówieśniczych i rodzinie; dąży do zalecanego poziomu aktywności fizycznej (np. wspomagając się technologiami informacyjno-komunikacyjnymi);
• [3.1.3]znajduje miejsca, obiekty i wydarzenia w najbliższej okolicy, które można wykorzystać do podejmowania aktywności fizycznej w sposób bezpieczny i zgodny z jego zainteresowaniami;
• [3.1.4]ogranicza czas spędzany w pozycji siedzącej lub leżącej w ciągu dnia przez aktywne przerwy (np. ćwiczenia rozciągające, ćwiczenia oporowe, ćwiczenia oddechowe, ćwiczenia wzroku); wymienia negatywne skutki zdrowotne wynikające z prowadzenia sedentarnego stylu życia (bezczynności ruchowej);
• [3.1.5]systematycznie wykonuje ćwiczenia relaksacyjne, w tym ćwiczenia oddechowe; rozumie znaczenie ćwiczeń fizycznych dla obniżenia stresu;
• [3.1.6]przyjmuje prawidłową pozycję ciała podczas codziennych aktywności; regularnie wykonuje ćwiczenia ukierunkowane na kształtowanie prawidłowej postawy;
• [3.1.7]praktykuje techniki relaksacji przed zaśnięciem i stosuje zasady higieny snu; wyjaśnia znaczenie snu dla zdrowia fizycznego i psychicznego; określa zalecaną długość snu dla osób w jego wieku; opisuje kluczowe czynniki wpływające na jakość snu, ze szczególnym uwzględnieniem negatywnego wpływu korzystania z urządzeń elektronicznych przed zaśnięciem.

Odżywianie.

• [4.1.1]stosuje się do zaleceń zgodnych z talerzem zdrowego żywienia, ze szczególnym uwzględnieniem regularnego spożywania posiłków, w tym dużej ilości warzyw i owoców; dostosowuje wielkość porcji do swoich potrzeb; unika żywności niekorzystnej dla zdrowia (np. fast foodów, słodyczy);
• [4.1.2]stosuje zasady zdrowego nawadniania; rozumie znaczenie wody jako napoju podstawowego; unika słodzonych napojów;
• [4.1.3]samodzielnie przygotowuje proste, zdrowe posiłki oraz zdrowe przekąski; wybiera produkty bogate w podstawowe składniki odżywcze i produkty istotne w profilaktyce próchnicy;
• [4.1.4]uprawia rośliny jadalne w celu przygotowania zdrowych posiłków; wskazuje produkty pochodzenia roślinnego korzystne dla zdrowia;
• [4.1.5]rozpoznaje oznakowania na etykietach produktów spożywczych, w tym informacje o wartości odżywczej i alergenach, a także wyjaśnia ich znaczenie oraz zastosowanie w wyborze produktów; korzysta z wiarygodnych aplikacji mobilnych do analizy składu produktów;
• [4.1.6]ocenia świeżość produktów spożywczych; rozpoznaje oznaki psucia się żywności; stosuje podstawowe metody przechowywania żywności; szacuje zapotrzebowanie na produkty spożywcze, aby unikać ich marnotrawienia.

Zdrowie psychiczne.

• [5.1.1]omawia pojęcie zdrowia psychicznego, czynniki je chroniące oraz te, które zwiększają ryzyko występowania zaburzeń psychicznych;
• [5.1.2]rozpoznaje i nazywa emocje u siebie i innych osób; omawia i stosuje konstruktywne sposoby radzenia sobie z emocjami, m.in. techniki uważności; omawia zasady pierwszej pomocy emocjonalnej;
• [5.1.3]omawia pojęcie stresu; wyjaśnia wpływ stresu na ciało, myśli, emocje, zdolności poznawcze; stosuje konstruktywne sposoby radzenia sobie ze stresem;
• [5.1.4]omawia pojęcie pozytywnej samooceny i pozytywnego obrazu siebie, a także wymienia sposoby ich budowania w swoim życiu;
• [5.1.5]omawia pojęcie postawy asertywnej; adekwatnie do sytuacji korzysta z asertywności; odróżnia, czym jest postawa asertywna, a czym agresywna i uległa;
• [5.1.6]omawia pojęcie przemocy; wymienia przykłady zachowań przemocowych, w tym przemoc fizyczną, psychiczną, rówieśniczą, cyberprzemoc i zaniedbanie; omawia sposoby reagowania na przemoc i wskazuje miejsca, w których można szukać pomocy, będąc osobą doświadczającą przemocy lub jej świadkiem;
• [5.1.7]omawia pojęcie zachowań autoagresywnych; wymienia konsekwencje zdrowotne związane z zachowaniami autoagresywnymi; wskazuje miejsca, w których można szukać pomocy;
• [5.1.8]omawia zagadnienie komunikacji werbalnej i niewerbalnej oraz ich znaczenie w relacjach interpersonalnych, w tym rówieśniczych, rodzinnych i innych, rozwija umiejętności komunikacyjne;
• [5.1.9]wskazuje miejsca uzyskania pomocy psychologicznej, psychoterapeutycznej i psychiatrycznej dla dzieci i młodzieży, w tym telefony zaufania; omawia sytuacje wymagające reakcji osób dorosłych;
• [5.1.10]omawia potrzeby osób z zaburzeniami neurorozwojowymi, w tym z zaburzeniem ze spektrum autyzmu, ADHD, rozwojowymi zaburzeniami uczenia się, zaburzeniem rozwoju intelektualnego, oraz potrzeby osób z niepełnosprawnościami fizycznymi i osób chorujących na padaczkę, a także rozumie specyfikę ich funkcjonowania i zasady adekwatnego reagowania, w tym udzielania pierwszej pomocy w przypadku napadu padaczkowego.

Zdrowie społeczne.

• [6.1.1]wyjaśnia pojęcia: koleżeństwo, przyjaźń, zauroczenie, zakochanie, miłość, a także rozpoznaje niewłaściwe zachowania w tych relacjach;
• [6.1.2]wymienia i omawia funkcje rodziny, opisuje przejawy jej prawidłowego funkcjonowania, omawia wartość rodziny w życiu osobistym człowieka, w tym rodziny wielodzietnej;
• [6.1.3]omawia czynniki wpływające na atmosferę w rodzinie, zna prawa i obowiązki dziecka oraz rodziców;
• [6.1.4]omawia sposoby dbania o więzi rodzinne (relacje z matką, ojcem, rodzeństwem, dziadkami i dalszą rodziną);
• [6.1.5]opisuje zmiany mogące występować w rodzinach, w tym separację, rozwód, wejście rodziców w nowe związki, adopcję, rodzicielstwo zastępcze, pojawienie się rodzeństwa, chorobę i śmierć, a także wymienia sposoby radzenia sobie w takich sytuacjach;
• [6.1.6]omawia sposoby dbania o granice własne i innych osób w relacjach, rozpoznaje sytuacje, w których może dojść do naruszenia granic osobistych jego i innych osób, zapoznaje się z podstawowymi zasadami ochrony prawnej dzieci i młodzieży oraz wie, gdzie można szukać pomocy w sytuacjach zagrożenia.

Dojrzewanie.

• [7.1.1]opisuje fizyczne, psychiczne, emocjonalne oraz społeczne zmiany występujące w okresie dojrzewania; omawia zmiany zachodzące w mózgu podczas dojrzewania oraz wpływ tych zmian na zachowanie nastolatków; wyjaśnia różnice między dojrzewaniem fizycznym a dojrzałością psychiczną;
• [7.1.2]identyfikuje zmiany dotyczące dojrzewania należące do normy medycznej, a także odbiegające od normy medycznej;
• [7.1.3]wymienia i stosuje zasady higieny osobistej związanej ze zmianami okresu dojrzewania, higieny skóry twarzy, higieny całego ciała, w tym narządów płciowych; wymienia zasady użycia podpasek i tamponów;
• [7.1.4]omawia etapy cyklu miesiączkowego, jego wpływ na codzienne funkcjonowanie i samopoczucie oraz jego zaburzenia.

Zdrowie środowiskowe.

• [8.1.1]omawia wpływ jakości środowiska na zdrowie człowieka, w tym zanieczyszczenia powietrza i wody, zmniejszenie powierzchni terenów zielonych, zmianę klimatu; wyjaśnia, jak wzrost średniej globalnej temperatury wpływa na zdrowie i warunki życia człowieka – moduł klimatyczny;
• [8.1.2]sprawdza aktualny stan zanieczyszczenia powietrza przy użyciu technologii informacyjno-komunikacyjnych (np. specjalistycznych aplikacji mobilnych) oraz podaje przykłady ograniczania jego poziomu w swoim otoczeniu – moduł klimatyczny;
• [8.1.3]wyjaśnia, dlaczego kontakt z naturą jest istotny dla zdrowia; wyjaśnia, czym jest odpowiedzialność za zwierzęta domowe, jak również za dziką przyrodę i ekosystemy – moduł klimatyczny;
• [8.1.4]sprawdza natężenie hałasu przy użyciu technologii informacyjno-komunikacyjnych (np. specjalistycznych aplikacji mobilnych) oraz podaje przykłady ograniczania jego poziomu w swoim otoczeniu; wyjaśnia zasady profilaktyki niedosłuchu;
• [8.1.5]podejmuje działania proekologiczne, aby poprawić stan środowiska przyrodniczego i własne zdrowie – moduł klimatyczny.

Internet i profilaktyka uzależnień.

• [9.1.1]przestrzega zasad higieny cyfrowej; omawia definicje zjawiska: niebieskiego światła, szyi SMS-owej, krótkowzroczności w kontekście nadużywania urządzeń ekranowych; omawia różnice między relacjami międzyludzkimi bez użycia oraz z użyciem technologii i urządzeń elektronicznych;
• [9.1.2]omawia zagrożenia wynikające z niewłaściwego używania technologii informacyjno-komunikacyjnych, w tym cyberprzemoc, hejt, mowa nienawiści, kreowanie cyberrzeczywistości, zjawisko patostreamingu, uzależnienie od Internetu i gier komputerowych, phishing, deepfake, kradzież tożsamości oraz niebezpieczne kontakty w sieci, m.in. uwodzenie w sieci (child grooming) i szantaż, w tym rówieśniczy, omawia korzyści i zagrożenia związane ze sztuczną inteligencją oraz z wirtualną rzeczywistością (VR);
• [9.1.3]omawia korzyści wynikające z przestrzegania domowych zasad ekranowych;
• [9.1.4]omawia zagrożenia związane z zażywaniem substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu, wyrobów tytoniowych, napojów energetyzujących;
• [9.1.5]omawia sposoby reagowania w sytuacjach występowania zagrożeń związanych z korzystaniem z Internetu i zażywaniem substancji psychoaktywnych, w tym ze spożywaniem alkoholu, z używaniem wyrobów tytoniowych, ze spożywaniem napojów energetyzujących, a także wymienia sposoby uzyskania pomocy specjalistycznej w tym zakresie;
• [9.1.6]formułuje argumenty dotyczące korzyści wynikających z niezażywania substancji psychoaktywnych, w tym niespożywania alkoholu, nieużywania wyrobów tytoniowych, niespożywania napojów energetyzujących.

Człowiek w świecie dobra i zła – przybornik etyki.

• [1.1.1]charakteryzuje etykę jako naukę o moralności i jako sztukę dobrego życia, a także wyjaśnia różnice między moralnością, prawem stanowionym, obyczajowością i religią;
• [1.1.2]rozważa różne odpowiedzi na podstawowe pytanie etyczne: „Jak należy żyć?”;
• [1.1.3]dyskutuje o roli etyki w życiu człowieka oraz relacjach między moralnością, szczęściem i sensem życia;
• [1.1.4]stosuje do opisu i analizy zagadnień moralnych następujące terminy: doświadczenie moralne, sprawczość moralna, dylemat moralny, konflikt moralny, wina moralna, działanie, podmiot działania, adresat działania, decyzja, intencja, skutek, motywacja;
• [1.1.5]charakteryzuje i stosuje w dyskusji następujące pojęcia dotyczące wartości i postaw: dobro moralne, roztropność, sprawiedliwość, umiarkowanie, odwaga, miłość, szczęście, szacunek, troska, solidarność, odpowiedzialność, wolność, godność, prawda, piękno, życie, zdrowie, wiedza;
• [1.1.6]analizuje i ocenia działania lub postawy, stosując różne kryteria moralnego wartościowania, m.in. złotą regułę, zasadę niekrzywdzenia i zasadę użyteczności, oraz następujące terminy: działanie nakazane, działanie zakazane, działanie dozwolone, zasada moralna, obowiązek moralny, cnota moralna, wada moralna, charakter moralny;
• [1.1.7]w ramach prowadzonej przez siebie refleksji moralnej korzysta z podstawowych modeli etycznych: deontologicznego, konsekwencjalistycznego, aretologicznego bez konieczności posługiwania się tymi terminami;
• [1.1.8]przy opisie doświadczeń moralnych posługuje się nazwami uczuć i emocji;
• [1.1.9]rozpoznaje i analizuje problemy moralne, w tym konflikty i dylematy moralne, oraz proponuje sposoby ich rozwiązania;
• [1.1.10]dyskutuje na temat związku między rozwojem moralnym człowieka a dojrzałością intelektualną i emocjonalną;
• [1.1.11]charakteryzuje postawę dialogiczności i podaje przykłady zachowań będących i niebędących jej wyrazem;
• [1.1.12]stosuje reguły efektywnej komunikacji: regułę akceptacji rozmówcy, regułę aktywnego i życzliwego słuchania, regułę odpowiedzialności za wypowiadane słowa, wyrażającą się w wypowiadaniu twierdzeń istotnych, wiarygodnych i sformułowanych w zrozumiały sposób;
• [1.1.13]stosuje w codziennym życiu zasady porozumienia bez przemocy;
• [1.1.14]podczas tworzenia wypowiedzi stosuje umiejętności logiczno-językowe, takie jak: wyjaśnianie terminów, formułowanie pytań, uzasadnianie przekonań, w tym argumentowanie;
• [1.1.15]planuje, tworzy i prezentuje efekty pracy zespołowej, biorąc odpowiedzialność za przypadające mu zadania.
• [1.2.1]rozpoznaje i rozważa problematykę moralną w wybranych tekstach kultury, a także ocenia decyzje, działania i postawy postaci w nich występujących;
• [1.2.2]wykorzystuje podstawowe metody tworzenia argumentów i ocenia argumenty pod kątem poprawności i mocy perswazyjnej;
• [1.2.3]rozpoznaje i charakteryzuje wybrane błędy logiczno-językowe w wypowiedziach dotyczących zagadnień moralnych;
• [1.2.4]charakteryzuje dwa modele rozwoju moralnego: Lawrence’a Kohlberga i Carol Gilligan oraz wykorzystuje je w analizie przekonań i działań, w tym swoich własnych;
• [1.2.5]rozważa spór między relatywizmem a obiektywizmem etycznym i zajmuje w tym sporze stanowisko;
• [1.2.6]charakteryzuje zjawisko amoralizmu, podaje przykłady zachowań amoralnych i wskazuje sposoby zapobiegania im;
• [1.2.7]wykorzystuje pojęcia i twierdzenia charakterystyczne dla wybranych stanowisk etycznych, w szczególności Sokratesa, Arystotelesa, Tomasza z Akwinu, Immanuela Kanta, Johna Stuarta Milla i Tadeusza Kotarbińskiego, do analizowania i oceniania przykładowych problemów moralnych;
• [1.2.8]tworzy pisemną wypowiedź argumentacyjną dotyczącą zagadnień etycznych.

Człowiek w relacji do siebie.

• [2.1.1]charakteryzuje różne wymiary tożsamości człowieka;
• [2.1.2]rozważa zagadnienie godności osoby ludzkiej jako źródła należnego człowiekowi szacunku i przysługujących mu praw;
• [2.1.3]odróżnia zachowania będące i niebędące wyrazem szacunku i troski wobec siebie;
• [2.1.4]dyskutuje o roli odpowiedzialności za siebie i podaje przykłady zachowań będących i niebędących jej wyrazem;
• [2.1.5]odróżnia zachowania asertywne od agresywnych i uległych oraz wyjaśnia ich związek z dbaniem o siebie;
• [2.1.6]wskazuje czynniki wpływające pozytywnie i negatywnie na własną autonomię oraz sprawczość;
• [2.1.7]wyjaśnia, czym jest sumienie i jaką pełni funkcję w życiu moralnym człowieka, oraz jak się je kształtuje przez analizę i ocenę własnych działań lub zamierzeń;
• [2.1.8]rozważa swoje mocne i słabe strony oraz podaje przykłady działań na rzecz własnego rozwoju;
• [2.1.9]na podstawie własnego doświadczenia podaje przykłady moralnie akceptowalnych celów i środków do ich osiągnięcia.
• [2.2.1]dyskutuje na temat sokratejskiego hasła „Poznaj samego siebie” i rozważa związek między samopoznaniem a troską o siebie;
• [2.2.2]dyskutuje na temat wybranych starożytnych koncepcji szczęścia (np. sokratejskiej, platońskiej, arystotelesowskiej, cyrenejskiej, cynickiej, epikurejskiej i stoickiej);
• [2.2.3]rozważa, czy należy zaspokajać wszystkie swoje pragnienia;
• [2.2.4]dyskutuje o cnotach i wadach moralnych (np. odwadze, brawurze, tchórzostwie) oraz podaje przykłady odnośnych zachowań;
• [2.2.5]dyskutuje na wybrane tematy związane z dobrostanem (np. samotności, nudy, samorealizacji, dbania o zdrowie i życie, samoakceptacji, wybaczania sobie);
• [2.2.6]rozważa pytania: „Kim jestem?”, „Czego potrzebuję?”, „Czego pragnę?”, „Co jest dla mnie ważne?”, „Czym się kieruję w moim postępowaniu?”.

Człowiek w relacji z innymi.

• [3.1.1]wyjaśnia, dlaczego szacunek jest podstawą relacji dialogicznej, oraz rozważa rolę dialogu i kompromisu w tworzeniu relacji z drugim człowiekiem;
• [3.1.2]rozważa pojęcie wolności i tolerancji, ich znaczenie i granice w relacjach z innymi;
• [3.1.3]dyskutuje o roli i wpływie emocji oraz uczuć na kształtowanie relacji z drugim człowiekiem;
• [3.1.4]analizuje czynniki, które odgrywają istotną rolę w tworzeniu udanych relacji międzyludzkich;
• [3.1.5]dyskutuje o znaczeniu bliskich relacji, w tym koleżeństwa, przyjaźni i miłości;
• [3.1.6]dyskutuje o formach przemocy i sposobach przeciwdziałania jej oraz reaguje na dostrzeżone przejawy przemocy;
• [3.1.7]dyskutuje o różnych rodzajach kłamstwa i ich wpływie na relacje;
• [3.1.8]dyskutuje o roli autorytetu w życiu człowieka;
• [3.1.9]na podstawie codziennych doświadczeń dyskutuje o roli błędów i wybaczeniu w relacjach z innymi.

Człowiek w relacji do wspólnoty.

• [4.1.1]wyjaśnia, co to znaczy, że człowiek jest istotą społeczną, oraz charakteryzuje podstawowe wspólnoty: rodzinę, klasę, szkołę, państwo;
• [4.1.2]odróżnia działania sprawiedliwe od niesprawiedliwych, uzasadnia swoją ocenę i podaje przykłady takich działań na podstawie codziennego doświadczenia;
• [4.1.3]odróżnia postawy prowspólnotowe, takie jak solidarność i sprzeciw wobec zła, od antywspólnotowych (np. oportunizmu);
• [4.1.4]dyskutuje o roli zaufania w relacjach społecznych;
• [4.1.5]podaje przykłady zachowań będących i niebędących wyrazem odpowiedzialności i troski o dobro wspólne, a także podejmuje działania prowspólnotowe;
• [4.1.6]rozważa problematykę stereotypów, uprzedzeń i dyskryminacji, rozpoznaje typy oraz przejawy dyskryminacji i sposoby przeciwdziałania im, odnosząc je do zagadnienia tolerancji i równego traktowania;
• [4.1.7]wyjaśnia, czym jest wielokulturowość, i dyskutuje na temat jej roli w życiu społecznym;
• [4.1.8]rozważa, czym jest patriotyzm, podaje współczesne przykłady zachowań patriotycznych i dyskutuje, co to znaczy być dobrym obywatelem;
• [4.1.9]rozważa ideę praw człowieka, a także na podstawie własnego doświadczenia wskazuje aspekty życia społecznego, dla których te prawa są istotne;
• [4.1.10]dyskutuje o znaczeniu bezinteresownego działania na rzecz innych, podaje przykłady działań wolontariackich i ich roli w aktywnym budowaniu wspólnoty.
• [4.2.1]wyjaśnia koncepcję sprawiedliwości jako bezstronności autorstwa Johna Rawlsa i stosuje ją do oceny relacji między jednostkami a wspólnotą;
• [4.2.2]rozważa zagadnienie kar i nagród oraz psychologiczne, społeczne i moralne skutki ich stosowania w kontekście wychowania;
• [4.2.3]rozważa skutki postaw egoizmu, egotyzmu, egocentryzmu dla jakości wspólnoty;
• [4.2.4]wyjaśnia spór między zwolennikami indywidualizmu i kolektywizmu oraz rozważa argumenty zwolenników tych stanowisk w kontekście pytania o dobre życie;
• [4.2.5]wskazuje przejawy nierówności społecznych w otaczającym świecie i podejmuje refleksję nad ich moralnym znaczeniem.

Człowiek w relacji do wiedzy.

• [5.1.1]wyjaśnia różnice między wiedzą a informacją;
• [5.1.2]wyjaśnia, na czym polega wartość wiedzy rozpatrywanej jako środek do celu i jako cel sam w sobie;
• [5.1.3]formułuje wypowiedzi na temat swoich zainteresowań, ulubionych przedmiotów szkolnych, a także talentów i predyspozycji;
• [5.1.4]na przykładach z doświadczeń codziennych wskazuje warunki, w jakich błąd odgrywa pozytywną rolę w procesie zdobywania wiedzy;
• [5.1.5]formułuje ocenę moralną rozpowszechnionych zjawisk związanych z kształceniem w szkole, w szczególności ściągania i plagiatu;
• [5.1.6]odróżnia informacje wiarygodne od niewiarygodnych i wskazuje racje dokonanego odróżnienia;
• [5.1.7]odróżnia poznanie naukowe od pozanaukowego (np. poznania zdroworozsądkowego);
• [5.1.8]odróżnia wypowiedzi o charakterze manipulacyjnym od perswazyjnych wypowiedzi argumentacyjnych;
• [5.1.9]rozpoznaje przykładowe działania o charakterze dezinformacji, w tym dezinformacji cyfrowej, oraz formułuje i uzasadnia jej ocenę moralną.

Człowiek w relacji do świata cyfrowego.

• [6.1.1]wyjaśnia, dlaczego zachowania w świecie cyfrowym są przedmiotem ocen moralnych;
• [6.1.2]rozważa sposoby ochrony osób niepełnoletnich w świecie cyfrowym i podaje przykłady treści cyfrowych problematycznych moralnie;
• [6.1.3]rozpoznaje i ocenia zachowania przemocowe w przestrzeni cyfrowej, takie jak obrażanie, powielanie fałszywych informacji na czyjś temat, wykluczanie ze społeczności cyfrowej, a także proponuje sposoby radzenia sobie z nimi;
• [6.1.4]podaje przykłady negatywnego wpływu korzystania z technologii cyfrowych na własny dobrostan psychiczny;
• [6.1.5]wymienia przykłady właściwego i niewłaściwego wykorzystania w procesie kształcenia technologii cyfrowych, w tym generatywnej sztucznej inteligencji;
• [6.1.6]stosuje zasadę ograniczonego zaufania wobec treści dostępnych w Internecie;
• [6.1.7]dyskutuje na temat standardów moralnych w społecznościach internetowych (np. w mediach społecznościowych);
• [6.1.8]dyskutuje na temat korzyści i zagrożeń związanych z rozwojem sztucznej inteligencji.

Człowiek w relacji do przyrody.

• [7.1.1]na podstawie codziennego doświadczenia wyjaśnia, dlaczego należy dbać o przyrodę i brać odpowiedzialność za ingerencję w jej funkcjonowanie oraz troszczyć się o nią;
• [7.1.2]rozpoznaje i wyjaśnia, na czym polegają najważniejsze zagrożenia dla przyrody stwarzane przez człowieka, w szczególności kryzys klimatyczny i kryzys różnorodności biologicznej;
• [7.1.3]podaje przykłady działań indywidualnych i systemowych zmierzających do ograniczenia marnowania zasobów naturalnych i żywności;
• [7.1.4]dyskutuje o moralnie dopuszczalnych, nakazanych i zakazanych działaniach wobec przyrody;
• [7.1.5]na podstawie codziennego doświadczenia rozważa, w czym wyraża się troska o dobrostan zwierząt, a także dyskutuje na temat praw zwierząt;
• [7.1.6]rozważa koncepcję zrównoważonego rozwoju i dyskutuje o idei odpowiedzialności za przyszłe pokolenia;
• [7.1.7]dyskutuje na temat wybranych form aktywizmu ekologicznego i proponuje działania, w które sam byłby skłonny się zaangażować.
• [7.2.1]rozważa problem szowinizmu gatunkowego;
• [7.2.2]ocenia moralnie skutki chowu przemysłowego zwierząt, rolnictwa ekstensywnego i intensywnego dla przyrody, dobrostanu zwierząt i ludzi;
• [7.2.3]rozważa moralne i pozamoralne argumenty na rzecz wegetarianizmu i weganizmu.

Człowiek wobec sacrum.

• [8.1.1]wyjaśnia, czym jest sfera sacrum, i dyskutuje na temat związku sacrum z moralnością indywidualną lub społeczną;
• [8.1.2]odróżnia moralność religijną od laickiej i etykę od teologii moralnej;
• [8.1.3]wyjaśnia, dlaczego nie należy dyskryminować innych ludzi ze względu na ich przekonania dotyczące sfery sacrum, oraz okazuje szacunek zarówno osobom wierzącym, jak i niewierzącym;
• [8.1.4]dyskutuje na temat moralnych i pozamoralnych aspektów świętowania.
• [8.2.5]pracując w grupie, przygotowuje i wygłasza prezentację lub prowadzi dla klas młodszych zajęcia dotyczące problemu związanego z etyką w codziennych sytuacjach;
• [8.2.6]przez ustalony z nauczycielem czas prowadzi notatki na temat osobistych refleksji moralnych;
• [8.2.7]indywidualnie lub w grupie przygotowuje i przedstawia prezentację o problematyce moralnej z wybranego dzieła kultury.

• omawia symbole religijne wielkich religii: buddyzmu, chrześcijaństwa, hinduizmu, islamu, judaizmu oraz charakteryzuje komponenty moralne tych religii;
• wyjaśnia spór między zwolennikami etyki świętości życia i etyki jakości życia oraz zajmuje własne stanowisko;
• omawia wartości obecne w różnych kulturach i tradycjach religijnych, a także rozważa znaczenie tych wartości dla kształtowania postaw i relacji w grupie;
• charakteryzuje różne stanowiska filozoficzne dotyczące sacrum: teizm, ateizm, panteizm, deizm, sceptycyzm i agnostycyzm. W ramach zajęć z etyki uczniowie zdobywają doświadczenia edukacyjne, które wspierają ich rozwój fizyczny, psychiczny, społeczny i osobisty oraz budują poczucie sprawczości. Doświadczenia edukacyjne mają charakter praktyczny, wzmacniają kompetencje przekrojowe oraz rozwijają umiejętności organizacyjne, komunikacyjne i współpracę. Uczeń realizuje przynajmniej jedno doświadczenie edukacyjne w każdym roku nauki. W trakcie cyklu kształcenia uczeń:
• co najmniej dwa razy w każdym roku nauki bierze udział w dociekaniach filozoficznych – dialogu prowadzonym w grupie złożonej z uczniów i nauczyciela; punktem wyjścia dialogu są pytania samodzielnie formułowane przez uczestników na podstawie literatury pięknej, tekstów filozoficznych i mądrościowych z różnych kultur, filmy, prace plastyczne i różnego typu ćwiczenia inspirujące do myślenia;
• indywidualnie przygotowuje i wygłasza mowę argumentacyjną; mowa jest wypowiedzią autorską: uczeń dzieli się w niej tym, co sam sądzi na dany temat, prezentuje swoje własne stanowisko i formułuje argumenty na rzecz bronionej tezy;
• indywidualnie lub w grupie angażuje się w wybraną formę ekspresji artystycznej, będącej wizualizacją refleksji etycznej (np. przedstawienie teatralne, opowiadanie twórcze, scenariusz filmowy, reportaż fotograficzny, film, pracę plastyczną) wykonaną w dowolnej technice;
• uczestniczy w zorganizowanej debacie (np. oksfordzkiej, „za i przeciw”, sokratejskiej, panelowej) na wybrany wspólnie temat związany z etyką. W trakcie cyklu kształcenia uczeń realizuje co najmniej jedno wybrane doświadczenie edukacyjne, tj.:
• pracując w grupie, angażuje się w działanie wolontariackie, a po zakończeniu wolontariatu dyskutuje o swoich doświadczeniach i wnioskach;
• pracując w grupie, przygotowuje scenkę dramową, prezentującą rozwiązanie problemu etycznego znanego z codziennego doświadczenia;
• pracując w grupie, opracowuje regulamin lub zbiór dobrych praktyk obowiązujących w internetowej grupie klasowej;
• pracując w grupie, wybiera święto związane z zagadnieniem moralnym i przygotowuje sposób jego upamiętnienia lub celebracji;

Refleksja nad historią jako nauką.

• [1.1.1]przedstawia różne znaczenia terminu historia, używając pojęć: przeszłość, nauka o przeszłości, opowieść;
• [1.1.2]wyjaśnia przydatność znajomości historii dla życia ludzi we współczesności;
• [1.1.3]wskazuje podobieństwa i różnice między historią a fikcją literacką i dziejami legendarnymi – moduł kultura;
• [1.1.4]wyjaśnia, na czym polega praca historyka i skąd czerpiemy wiedzę o przeszłości, używając pojęć: źródło historyczne i wiarygodność źródła;
• [1.1.5]podaje przykłady źródeł historycznych – moduł kultura;
• [1.1.6]podejmuje próby zdobycia informacji o przeszłości, korzystając ze źródeł historycznych.

Elementy historii rodzinnej, lokalnej i regionalnej.

• [2.1.1]zbiera i przedstawia informacje oraz pamiątki na temat swojej rodziny – moduł kultura;
• [2.1.2]analizując mapę, wymienia regiony Polski oraz wskazuje swój region zamieszkania;
• [2.1.3]przedstawia historię swojej okolicy, wymienia postacie szczególnie dla niej zasłużone i identyfikuje formy ich upamiętnienia – moduł kultura;
• [2.1.4]wskazuje wybrane zabytki historyczne w swoim regionie, wyjaśnia ich znaczenie i konieczność ich ochrony – moduł kultura;
• [2.1.5]przedstawia legendy związane ze swoją okolicą i wskazuje w nich elementy poświadczone historycznie i fikcyjne.

Wspólnota państwowa.

• [3.1.1]identyfikuje symbole państwowe: barwy, godło, hymn państwowy oraz wyjaśnia ich znaczenie dla wspólnoty narodowej i państwowej;
• [3.1.2]wyjaśnia znaczenie świąt państwowych dla budowania wspólnoty i podaje przykłady świąt;
• [3.1.3]wyjaśnia znaczenie obrzędów, tradycji i zwyczajów regionalnych dla budowania wspólnoty i wskazuje ich odmienność w różnych częściach Polski;
• [3.1.4]identyfikuje symbole Unii Europejskiej: flagę i hymn oraz wyjaśnia ich znaczenie dla mieszkańców Polski.

Czas i miejsce wydarzeń historycznych.

• [4.1.1]posługuje się pojęciami związanymi z chronologią: data, epoka, nasza era, przed naszą erą, rok, stulecie, tysiąclecie, wiek oraz stosuje zasady określania wieku wydarzeń przed naszą erą i naszej ery;
• [4.1.2]oblicza upływ czasu między wydarzeniami historycznymi;
• [4.1.3]porządkuje chronologicznie wydarzenia z wykorzystaniem osi czasu;
• [4.1.4]wyjaśnia, czym są mapa historyczna i plan, oraz odczytuje z nich informacje, posługując się legendą.

Od jaskiń do miast – początki cywilizacji.

• [5.1.1]przedstawia proces rewolucji neolitycznej, używając pojęć: koczowniczy i osiadły tryb życia i wyjaśnia wpływ warunków naturalnych na proces zmian;
• [5.1.2]przedstawia życie w starożytnym Egipcie, używając pojęć: faraon, hieroglify, piramidy, politeizm, życie pozagrobowe;
• [5.1.3]przedstawia osiągnięcia cywilizacji egipskiej, używając pojęć: astronomia, matematyka, medycyna i wyjaśnia jej wpływ na współczesną Europę – moduł kultura;
• [5.1.4]wyjaśnia rolę pisma dla rozwoju cywilizacji oraz ocenia jego znaczenie w życiu współczesnego człowieka – moduł kultura.

Dziedzictwo starożytnej Grecji.

• [6.1.1]opisuje społeczeństwo ateńskiej polis w czasach Peryklesa, używając pojęć: agora, Akropol, demokracja, miasto-państwo, obywatele;
• [6.1.2]analizując mapę historyczną, wyjaśnia wpływ warunków naturalnych Grecji na funkcjonowanie społeczeństwa, a także wskazuje na mapie współczesnego świata zasięg cywilizacji greckiej;
• [6.1.3]przedstawia osiągnięcia cywilizacji greckiej, używając pojęć: demokracja, filozofia, igrzyska olimpijskie, mitologia, teatr, i wyjaśnia jej wpływ na współczesną Europę – moduł filozoficzny, moduł kultura.

Dziedzictwo starożytnego Rzymu.

• [7.1.1]opisuje społeczeństwo starożytnego Rzymu w czasach Juliusza Cezara, używając pojęć: cesarstwo, niewolnicy, obywatele;
• [7.1.2]analizując mapę historyczną, wskazuje położenie Rzymu i największy zasięg cesarstwa rzymskiego, a także wskazuje na mapie współczesnego świata zasięg cywilizacji rzymskiej;
• [7.1.3]przedstawia osiągnięcia cywilizacji rzymskiej, używając pojęć: akwedukt, amfiteatr, cesarstwo, łacina, łuk triumfalny, prawo rzymskie, republika, i wyjaśnia jej wpływ na współczesną Europę – moduł kultura.

Narodziny chrześcijaństwa.

• [8.1.1]przedstawia założenia religii chrześcijańskiej, używając pojęć: dekalog, judaizm, Mesjasz, monoteizm – moduł kultura;
• [8.1.2]podaje wiek powstania religii chrześcijańskiej i uznania jej za religię panującą w Rzymie oraz wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń;
• [8.1.3]analizując mapę historyczną, wskazuje miejsce narodzin i kierunki rozprzestrzenienia się chrześcijaństwa w imperium rzymskim;
• [8.1.4]wyjaśnia powody przyjmowania chrześcijaństwa przez członków różnych grup społecznych w imperium rzymskim i wyjaśnia wpływ chrześcijaństwa na współczesną Europę.

Średniowieczna Europa.

• [9.1.1]przedstawia charakterystykę wspólnot społecznych w średniowieczu, używając pojęć: chrześcijaństwo, monarchia, plemię, samorząd, senior, stan, wasal;
• [9.1.2]analizując mapy historyczne Europy, porównuje zasięg chrześcijaństwa między wczesnym i późnym średniowieczem;
• [9.1.3]analizując źródła, na wybranych przykładach porównuje warunki życia codziennego mieszkańców wsi, miast, zamków i klasztorów;
• [9.1.4]przedstawia osiągnięcia średniowiecznej Europy, używając pojęć: sztuka gotycka, sztuka romańska, uniwersytet, i wyjaśnia ich wpływ na współczesną Europę – moduł kultura.

Od plemienia do królestwa – narodziny Polski.

• [10.1.1]przedstawia państwo Mieszka I, używając pojęć: drużyna, gród, książę, w tym uwzględniając postać Dobrawy;
• [10.1.2]podaje daty: chrztu Mieszka I i koronacji królewskiej Bolesława Chrobrego oraz wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń;
• [10.1.3]analizując mapę historyczną, przedstawia rozwój terytorialny państwa pierwszych Piastów;
• [10.1.4]opisuje różne metody poznawania przeszłości wykorzystywane do badań nad okresem wczesnopiastowskim.

Ziemie polskie w okresie rozbicia dzielnicowego.

• [11.1.1]przedstawia przyczyny i skutki rozbicia dzielnicowego po śmierci Bolesława Krzywoustego, używając pojęć: pryncypat, zasada senioratu;
• [11.1.2]wyjaśnia przyczyny i skutki sprowadzenia Zakonu Krzyżackiego do Polski;
• [11.1.3]przedstawia przemiany społeczno-gospodarcze w okresie rozbicia dzielnicowego i wyjaśnia ich wpływ na losy własnego lub wybranego regionu;
• [11.1.4]wskazuje zabytki sztuki romańskiej i gotyckiej w Polsce, w tym we własnym lub wybranym regionie, oraz formułuje i uzasadnia opinię na temat konieczności ich ochrony – moduł kultura.

Zjednoczone królestwo – Polska ostatnich Piastów.

• [12.1.1]przedstawia dokonania Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego, używając pojęć: Akademia Krakowska, koronacja, monarchia stanowa;
• [12.1.2]podaje daty: koronacji królewskiej Władysława Łokietka i wygaśnięcia dynastii Piastów na tronie Polski oraz wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń;
• [12.1.3]analizując mapę historyczną, przedstawia zmiany terytorialne państwa ostatnich Piastów.

Początki państwa polsko-litewskiego i relacje z Krzyżakami.

• [13.1.1]przedstawia przyczyny i skutki sporu polsko-krzyżackiego oraz unii polsko-litewskiej, używając pojęć: chrystianizacja, unia personalna;
• [13.1.2]podaje datę bitwy pod Grunwaldem i porządkuje chronologicznie umowę w Krewie i II pokój toruński oraz wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń;
• [13.1.3]analizując mapę historyczną, przedstawia zasięg Polski i Litwy oraz zmiany granic na mocy II pokoju toruńskiego;
• [13.1.4]wyjaśnia wpływ rządów Jadwigi i Władysława Jagiełły na odnowienie Akademii Krakowskiej – moduł kultura;
• [13.1.5]analizując teksty kultury, przedstawia Zawiszę Czarnego jako ideał rycerza średniowiecznego, formułuje i uzasadnia opinię na temat aktualności etosu rycerskiego i poddaje ją pod dyskusję – moduł kultura.

Ku nowej epoce.

• [14.1.1]przedstawia i ocenia przyczyny i skutki wypraw odkrywczych z perspektywy Europejczyków i ludów pozaeuropejskich, używając pojęć: handel międzykontynentalny, kolonizacja, niewolnictwo, Nowy Świat, Stary Świat, wyprawy dalekomorskie, rozwój techniki morskiej;
• [14.1.2]przedstawia przemiany światopoglądowe w epoce renesansu, używając pojęć: humanizm, reformacja, renesans – moduł kultura;
• [14.1.3]podaje datę dotarcia Krzysztofa Kolumba do Ameryki, porządkuje chronologicznie wynalezienie druku przez Jana Gutenberga i wystąpienie Marcina Lutra oraz wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń;
• [14.1.4]analizując mapy historyczne, porównuje obraz świata Europejczyków z połowy XV w. i połowy XVI w.

Złoty wiek państwa polsko-litewskiego.

• [15.1.1]przedstawia działalność gospodarczą polskiej szlachty w XV w. i XVI w., używając pojęć: folwark, magnateria, pańszczyzna, spław rzeczny, i ocenia jej wpływ na położenie mieszczan i chłopów;
• [15.1.2]przedstawia dominującą rolę szlachty w XIV–XVI w., używając pojęć: pospolite ruszenie, przywilej, sejm walny, stan społeczny;
• [15.1.3]porządkuje chronologicznie hołd pruski i wygaśnięcie dynastii Jagiellonów oraz wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń;
• [15.1.4]ocenia zasadność określenia „złoty wiek” dla Polski i Litwy w XVI w. z perspektywy reprezentantów różnych grup mieszkańców – moduł kultura;
• [15.1.5]wskazuje zabytki sztuki renesansowej w państwie polsko-litewskim, w tym we własnym lub w wybranym regionie, formułuje i uzasadnia opinię na temat konieczności ich ochrony oraz przedstawia rozwój kultury i nauki, w tym uwzględniając postacie: Mikołaja Gomółki, Jana Kochanowskiego, Mikołaja Kopernika i Mikołaja Reja – moduł kultura, moduł filozoficzny.

Początki Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

• [16.1.1]przedstawia przyczyny i skutki zawiązania unii lubelskiej, używając pojęć: Korona Królestwa Polskiego, Rzeczpospolita Obojga Narodów, unia realna, Wielkie Księstwo Litewskie;
• [16.1.2]przedstawia zasady wyboru króla w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, używając pojęć: pacta conventa, wolna elekcja;
• [16.1.3]porządkuje chronologicznie unię lubelską i pierwszą wolną elekcję oraz wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń;
• [16.1.4]przedstawia okoliczności powstania aktu konfederacji warszawskiej i artykułów henrykowskich oraz wyjaśnia znaczenie tych dokumentów;
• [16.1.5]analizując mapę historyczną, przedstawia położenie geopolityczne Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz jej stosunki wyznaniowe i etniczne.

Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVII w.

• [17.1.1]przedstawia przyczyny konfliktów zbrojnych z udziałem Rzeczypospolitej w XVII w., używając pojęć: dymitriady, odsiecz wiedeńska, potop szwedzki i powstanie Chmielnickiego;
• [17.1.2]analizując mapę historyczną, przedstawia obszary działań militarnych i straty terytorialne Rzeczypospolitej na rzecz sąsiadów oraz ocenia wpływ tych działań na własny lub wybrany region;
• [17.1.3]wyjaśnia wpływ wojen z XVII w. oraz przemian klimatycznych tego okresu na system polityczny Rzeczypospolitej, jej gospodarkę, społeczeństwo i kulturę;
• [17.1.4]wskazuje zabytki sztuki barokowej w Polsce, w tym we własnym lub w wybranym regionie, formułuje i uzasadnia opinię na temat konieczności ich ochrony oraz przedstawia kulturę sarmacką, używając pojęć: dwór, kontusz, portret trumienny – moduł kultura.

Blaski i cienie Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

• [18.1.1]przedstawia różnice między pozycją społeczno-polityczną szlachty i magnaterii oraz ocenia korzyści i zagrożenia związane z funkcjonowaniem zasad wolnej elekcji i liberum veto;
• [18.1.2]porządkuje chronologicznie okresy rządów na tronie Rzeczypospolitej władców z dynastii Jagiellonów, Wazów i Sasów;
• [18.1.3]ocenia walory i mankamenty ustroju Rzeczypospolitej Obojga Narodów z perspektywy monarchy i poddanych z różnych stanów społecznych;
• [18.1.4]analizując źródła, na wybranych przykładach przedstawia warunki życia codziennego i obyczaje różnych warstw społecznych Rzeczypospolitej w XVIII w. – moduł kultura.

Idee oświecenia i przykłady ich realizacji.

• [19.1.1]przedstawia idee epoki oświecenia, używając pojęć: filozofia, trójpodział władzy, umowa społeczna, wiek rozumu – moduł filozoficzny;
• [19.1.2]porównuje przyczyny i skutki amerykańskiej wojny o niepodległość i rewolucji francuskiej oraz wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń dla zmiany stosunków społeczno-politycznych na świecie;
• [19.1.3]porównuje realizację idei oświeceniowych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów i Królestwie Prus, używając pojęć: absolutyzm oświecony, Komisja Edukacji Narodowej, militaryzm – moduł kultura;
• [19.1.4]przedstawia rozwój kultury i nauki w Rzeczypospolitej okresie oświecenia, w tym uwzględniając postacie: Izabeli Czartoryskiej, Hugona Kołłątaja, Stanisława Augusta Poniatowskiego, Jana i Jędrzeja Śniadeckich – moduł kultura, moduł filozoficzny.

Próby ocalenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

• [20.1.1]przedstawia okoliczności uchwalenia Konstytucji 3 maja i jej obalenia, używając pojęć: czarna procesja, konfederacja targowicka, Sejm Wielki;
• [20.1.2]podaje daty: I rozbioru Rzeczypospolitej i uchwalenia Konstytucji 3 maja, porządkuje chronologicznie I i II rozbiór Rzeczypospolitej, uchwalenie Konstytucji 3 maja i zawiązanie konfederacji targowickiej oraz wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń;
• [20.1.3]analizując mapę historyczną, przedstawia zasięg I i II rozbioru Rzeczypospolitej, w tym losy własnej lub wybranej miejscowości;
• [20.1.4]ocenia, w jaki sposób Konstytucja 3 maja miała wpłynąć na zmianę sytuacji różnych grup społecznych w Rzeczypospolitej, i wyjaśnia powody świętowania rocznicy tego wydarzenia współcześnie;
• [20.1.5]podejmuje próbę oceny trafności posługiwania się terminem „targowica” w wybranych współczesnych tekstach lub wystąpieniach w przestrzeni publicznej.

Powstanie kościuszkowskie i upadek Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

• [21.1.1]wyjaśnia specyfikę i skutki powstania kościuszkowskiego, używając pojęć: insurekcja, kosynierzy, Naczelnik Powstania, w tym uwzględniając postać Tadeusza Kościuszki;
• [21.1.2]podaje daty wybuchu powstania kościuszkowskiego i III rozbioru Rzeczypospolitej oraz wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń;
• [21.1.3]analizując mapę historyczną, przedstawia zasięg powstania kościuszkowskiego, III rozbioru Rzeczypospolitej oraz losy własnej lub wybranej miejscowości w okresie rozbiorów Rzeczypospolitej;
• [21.1.4]analizując teksty kultury, przedstawia program społeczny insurekcji kościuszkowskiej i podejmuje próbę oceny jego atrakcyjności dla różnych grup społecznych;
• [21.1.5]analizując źródła, na wybranych przykładach ocenia postawy różnych grup społecznych wobec powstania kościuszkowskiego;
• [21.1.6]analizując teksty kultury, ocenia znaczenie powstania kościuszkowskiego w polskiej pamięci historycznej – moduł kultura.

Świat w XIX w.

• [22.1.1]przedstawia przemiany polityczno-społeczno-gospodarcze w Stanach Zjednoczonych, używając pojęć: migracje, niewolnictwo, podbój Dzikiego Zachodu;
• [22.1.2]przedstawia przyczyny i skutki ekspansji kolonialnej w II połowie XIX w. dla ludności w koloniach i dla Europejczyków, używając pojęć: imperium, kolonia;
• [22.1.3]analizując mapy historyczne, przedstawia rozwój terytorialny Stanów Zjednoczonych Ameryki oraz zasięg kolonizacji w Afryce i Azji w XIX w.;
• [22.1.4]analizując źródła, na wybranych przykładach przedstawia postawy Europejczyków i Amerykanów wobec ludności rdzennej terenów kolonizowanych w XIX w. w Afryce, Azji i Amerykach, podejmuje próby ich oceny z perspektywy własnego i ówczesnego systemu wartości oraz prowadzi dyskusję na ten temat.

Europa w I połowie XIX w.

• [23.1.1]przedstawia wpływ epoki napoleońskiej na losy Europy, używając pojęć: cesarz Francuzów, Kodeks Napoleona, kongres wiedeński, legitymizm, restauracja, Święte Przymierze;
• [23.1.2]podaje datę zakończenia kongresu wiedeńskiego i wyjaśnia znaczenie tego wydarzenia;
• [23.1.3]analizując mapy historyczne, porównuje Europę w epoce napoleońskiej i Europę pokongresową;
• [23.1.4]przedstawia przyczyny i skutki rewolucji przemysłowej, używając pojęć: degradacja środowiska, kapitalizm, maszyna parowa, pozycja kobiet, robotnicy, uprzemysłowienie, urbanizacja;
• [23.1.5]analizując źródła, na wybranych przykładach wskazuje wpływ wynalazków z I połowy XIX w. na życie codzienne różnych warstw społeczeństwa, opisuje budzone przez nie nadzieje i obawy, formułuje opinię i podejmuje dyskusję o wpływie technologii na życie ludzi w przeszłości i obecnie.

Europa w latach 1848–1900.

• [24.1.1]przedstawia specyfikę Wiosny Ludów, używając pojęć: niepodległość, liberalizacja, uwłaszczenie, zjednoczenie;
• [24.1.2]porządkuje chronologicznie wybuch Wiosny Ludów oraz zakończenie procesów zjednoczeniowych Włoch i Niemiec oraz wyjaśnia znaczenie tych wydarzeń;
• [24.1.3]analizując mapy historyczne, przedstawia proces zjednoczenia Niemiec i Włoch.

Społeczeństwo Europy w II połowie XIX w.

• [25.1.1]przedstawia przemiany w życiu społecznym w II połowie XIX w., używając pojęć: emancypacja kobiet, filozofia pozytywizmu, higiena, postęp naukowo-techniczny, powszechność nauczania, urbanizacja, oraz identyfikuje wpływ wybranych procesów na współczesność – moduł filozoficzny;
• [25.1.2]określa wybrane różnice w programach ruchów politycznych II połowy XIX w.;
• [25.1.3]analizując źródła, na wybranych przykładach wyjaśnia wpływ rozwoju edukacji, prasy i instytucji kultury w II połowie XIX w. na kształtowanie tożsamości i postaw Europejczyków, formułuje opinię na ten temat i poddaje ją pod dyskusję – moduł kultura;
• [25.1.4]analizując teksty kultury, ocenia przemiany w życiu codziennym różnych grup ludności, zmiany w wyglądzie i funkcjach przestrzeni miejskiej w II połowie XIX w. oraz identyfikuje przykłady tych zmian widoczne współcześnie – moduł kultura.

Legiony Polskie i Księstwo Warszawskie.

• [26.1.1]przedstawia losy Legionów Polskich i Księstwa Warszawskiego, używając pojęć: Legiony Polskie, wojny napoleońskie, w tym uwzględniając postacie: Jana Henryka Dąbrowskiego, Józefa Poniatowskiego, Józefa Wybickiego;
• [26.1.2]podaje datę utworzenia Księstwa Warszawskiego i wyjaśnia znaczenie tego wydarzenia;
• [26.1.3]analizując mapę historyczną, przedstawia zasięg terytorialny Księstwa Warszawskiego oraz losy własnej lub wybranej miejscowości w epoce napoleońskiej;
• [26.1.4]analizując źródła, wskazuje odwołania historyczne obecne w Mazurku Dąbrowskiego i wyjaśnia wpływ tekstu na budowanie wspólnoty narodowej i państwowej – moduł kultura.

Ziemie dawnej Rzeczypospolitej po kongresie wiedeńskim.

• [27.1.1]analizując mapę historyczną, przedstawia zmiany terytorialne wprowadzone na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej w wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego, w tym przynależność państwową własnej lub wybranej miejscowości;
• [27.1.2]analizując teksty kultury, na wybranych przykładach porównuje sytuację gospodarczą, kulturalną i społeczną w zaborach, politykę zaborców wobec mieszkańców ziem dawnej Rzeczypospolitej oraz postawy mieszkańców wobec polityki zaborców – moduł kultura.

Powstanie listopadowe i Wielka Emigracja.

• [28.1.1]przedstawia specyfikę i skutki powstania listopadowego, używając pojęć: detronizacja, łamanie konstytucji, noc listopadowa, represje, w tym uwzględniając postacie Emilii Plater i Piotra Wysockiego;
• [28.1.2]podaje datę wybuchu powstania listopadowego i wyjaśnia znaczenie tego wydarzenia;
• [28.1.3]analizując mapę historyczną, przedstawia zasięg działań wojennych podczas powstania listopadowego, w tym losy własnej lub wybranej miejscowości;
• [28.1.4]analizując źródła, na wybranych przykładach przedstawia różne postawy wobec powstania listopadowego, podejmuje próbę ich oceny z perspektywy własnego i ówczesnego systemu wartości oraz formułuje opinię i podejmuje dyskusję na ten temat;
• [28.1.5]wyjaśnia znaczenie terminu Wielka Emigracja oraz wskazuje jej polityczną i kulturową rolę, w tym uwzględniając postacie: Fryderyka Chopina, Joachima Lelewela, Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego – moduł filozoficzny, moduł kultura;
• [28.1.6]analizując teksty kultury, ocenia znaczenie powstania listopadowego w polskiej pamięci historycznej – moduł kultura.

Powstanie styczniowe.

• [29.1.1]przedstawia specyfikę i skutki powstania styczniowego, używając pojęć: branka, rusyfikacja, Sybir, uwłaszczenie, wojna partyzancka, w tym uwzględniając postaci Anny Pustowójtówny i Romualda Traugutta;
• [29.1.2]podaje datę wybuchu powstania styczniowego i wyjaśnia znaczenie tego wydarzenia;
• [29.1.3]analizując mapę historyczną, przedstawia zasięg działań wojennych w czasie powstania styczniowego, w tym losy własnej lub wybranej miejscowości;
• [29.1.4]analizując źródła, na wybranych przykładach przedstawia różne postawy wobec powstania styczniowego, podejmuje próbę ich oceny z perspektywy własnego i ówczesnego systemu wartości oraz formułuje opinię i podejmuje dyskusję na ten temat;
• [29.1.5]analizując teksty kultury, ocenia znaczenie powstania styczniowego w polskiej pamięci historycznej – moduł kultura.

Ziemie polskie w II połowie XIX w.

• [30.1.1]przedstawia zróżnicowanie rozwoju społeczno-gospodarczego ziem polskich w II połowie XIX w., używając pojęć i opisując zjawiska: industrializacja, pozycja kobiet, praca organiczna, uwłaszczenie chłopów, zacofanie gospodarcze Galicji;
• [30.1.2]ocenia wpływ industrializacji ziem polskich w II połowie XIX w. na życie codzienne różnych grup mieszkańców oraz na środowisko;
• [30.1.3]analizując źródła, na wybranych przykładach porównuje koncepcje zmian politycznych i społeczno-gospodarczych, głoszone w programach ruchów społeczno-politycznych w II połowie XIX w.;
• [30.1.4]analizując teksty kultury, na wybranych przykładach przedstawia rolę kobiet w procesie kształtowania polskiej świadomości narodowej;
• [30.1.5]analizując teksty kultury, na wybranych przykładach porównuje sytuację gospodarczą, kulturalną i społeczną ziem polskich, politykę władz wobec mieszkańców ziem polskich i postawy mieszkańców wobec polityki władz w II połowie XIX w. oraz identyfikuje współczesne konsekwencje tych zjawisk – moduł kultura;
• [30.1.6]wyjaśnia wpływ braku własnego państwa na działalność kulturalno-naukową, w tym uwzględniając dokonania Marii Skłodowskiej-Curie, Ignacego Łukasiewicza oraz twórczość Marii Konopnickiej, Jana Matejki i Henryka Sienkiewicza – moduł filozoficzny, moduł kultura.

Analizowanie, formułowanie i rozwiązywanie sytuacji problemowych z wykorzystaniem

• [1.1.1]ustawia w kolejności liniowej różne obiekty, takie jak: liczby, teksty, obrazki, z uwzględnieniem ich cech i relacji między nimi;
• [1.1.2]rozwiązuje sytuacje problemowe ze swojego otoczenia, stosując podejście komputacyjne;
• [1.1.3]znajduje w kolekcji obiektów lub w zbiorach informacji elementy o podanych własnościach;
• [1.1.4]planuje zachowanie robota fizycznego lub robota na ekranie, zmierzające do osiągnięcia przez niego określonego celu.

Programowanie rozwiązań sytuacji problemowych z różnych dziedzin w środowiskach

• [2.1.1]projektuje, tworzy i zapisuje w wybranym środowisku programistycznym pomysły historyjek i rozwiązania problemów, w tym proste algorytmy z wykorzystaniem poleceń sekwencyjnych, warunkowych i iteracyjnych;
• [2.1.2]tworzy i uruchamia program w wybranym środowisku programistycznym i porównuje jego działanie z przyjętymi założeniami lub testuje na wybranych danych, poprawia zauważone błędy;
• [2.1.3]uzasadnia swój sposób rozwiązania problemu, objaśnia działanie wybranych instrukcji w programie;
• [2.1.4]programuje robota fizycznego lub robota na ekranie lub tylko nim steruje w celu wykonania określonego zadania.

Rozwiązywanie problemów oraz tworzenie, analizowanie, przetwarzanie i udostępnianie

• [3.1.1]tworzy ilustracje w edytorze grafiki, łączy je w spójne kompozycje;
• [3.1.2]wykonuje w arkuszu kalkulacyjnym proste obliczenia i analizę danych dla zadań z różnych przedmiotów, w tym zadań osadzonych w kontekście rzeczywistym, i uzupełnia je odpowiednimi wykresami, a następnie formułuje wnioski;
• [3.1.3]opracowuje proste dokumenty tekstowe rozbudowane o ilustracje (np. opisy zrealizowanych projektów, kartki okolicznościowe czy plakaty) i stosuje w nich elementy formatowania odpowiednie do treści, w tym wyliczenia i tabele;
• [3.1.4]planuje i tworzy prezentacje na różne tematy i dla różnych odbiorców;
• [3.1.5]przygotowuje materiały multimedialne, łącząc tekst, obraz i proste animacje, także wspomagające naukę innych dziedzin i przedmiotów szkolnych – moduł medialny;
• [3.1.6]tworzy treści z wykorzystaniem prostych narzędzi sztucznej inteligencji, w tym obrazy, multimedia i teksty;
• [3.1.7]zapisuje efekty swojej pracy lokalnie oraz w środowisku chmurowym.

Rozwijanie umiejętności bezpiecznego i odpowiedzialnego korzystania z technologii

• [4.1.1]korzysta w sposób celowy i bezpieczny z urządzeń cyfrowych, w tym z zestawu komputerowego;
• [4.1.2]wyjaśnia funkcjonowanie sieci komputerowej w kontekście komunikacji i dostępu do informacji;
• [4.1.3]rozpoznaje podejrzane treści on-line i podejmuje podstawowe działania obronne – moduł medialny;
• [4.1.4]trenuje prosty model sztucznej inteligencji i obserwuje, jak dane wpływają na jego wyniki;
• [4.1.5]omawia wpływ technologii na środowisko oraz stosuje zasady oszczędzania energii.

Rozwijanie umiejętności krytycznej oceny informacji oraz kształtowanie kompetencji

• [5.1.1]korzysta z narzędzi cyfrowych do współpracy i tworzenia dokumentów;
• [5.1.2]komunikuje się w środowisku cyfrowym zgodnie z zasadami netykiety oraz regulaminami platform cyfrowych – moduł medialny;
• [5.1.3]przestrzega zasad bezpiecznego i higienicznego korzystania z technologii i mediów cyfrowych – moduł medialny;
• [5.1.4]ocenia konsekwencje różnych zagrożeń cyfrowych oraz wskazuje sposoby reagowania na nie i możliwości uzyskania wsparcia;
• [5.1.5]chroni dane osobowe, stosując hasła i podstawowe ustawienia prywatności;
• [5.1.6]respektuje prawa autorskie, podaje źródła wykorzystanych materiałów;
• [5.1.7]przestrzega zasad licencji na oprogramowanie, z którego korzysta.

Ja i moja rodzina.

• [1.1.1]przedstawia siebie i członków swojej rodziny;
• [1.1.2]tworzy proste wypowiedzi o swojej rodzinie, opisując relacje między jej członkami;
• [1.1.3]konstruuje krótkie dialogi dotyczące rodziny;
• [1.1.4]opowiada z pomocą nauczyciela o tradycjach rodzinnych w kontekście kultury mniejszości.

W moim domu.

• [2.1.1]rozpoznaje elementarne słownictwo i proste wypowiedzi dotyczące domu, pomieszczeń i codziennych zwyczajów;
• [2.1.2]opisuje w kilku zdaniach wygląd i funkcje pomieszczeń oraz codzienne czynności domowe;
• [2.1.3]tworzy proste wypowiedzi na temat wyposażenia domu, wykorzystując podstawowe struktury językowe.

Mój dzień.

• [3.1.1]rozpoznaje proste wypowiedzi dotyczące codziennych aktywności, porządku dnia i organizacji czasu;
• [3.1.2]opisuje w kilku zdaniach swój plan dnia i obowiązki, stosując podstawowe słownictwo oraz konstrukcje językowe;
• [3.1.3]wyszukuje informacje o czasie i czynnościach, w tekstach takich jak plan zajęć czy opis dnia;
• [3.1.4]konstruuje proste wypowiedzi o codziennych wydarzeniach, zachowując ogólną kolejność zdarzeń.

Czas wolny i hobby.

• [4.1.1]rozpoznaje proste wypowiedzi o sposobach spędzania czasu wolnego i zainteresowaniach;
• [4.1.2]opisuje w kilku zdaniach swoje hobby i popularne formy spędzania wolnego czasu w grupie rówieśniczej;
• [4.1.3]tworzy proste wypowiedzi pisemne, uwzględniając kontekst kulturowy i językowy;
• [4.1.4]wyszukuje ogólne informacje o sposobach spędzania wolnego czasu w prostych tekstach kulturowych.

W szkole.

• [5.1.1]opowiada o planie zajęć i zajęciach pozalekcyjnych w szkole;
• [5.1.2]opisuje w kilku zdaniach pomieszczenia szkolne i ich funkcje;
• [5.1.3]przedstawia szkołę jako zintegrowane środowisko uczniów, nauczycieli i rodziców;
• [5.1.4]formułuje krótkie wypowiedzi o szkole i relacjach z rówieśnikami.

Człowiek – istota biologiczna i społeczna.

• [6.1.1]wskazuje elementy różnorodności społecznej i kulturowej;
• [6.1.2]rozróżnia potrzeby człowieka niezbędne do życia i zdrowia oraz potrzeby wynikające z relacji i funkcjonowania społecznego;
• [6.1.3]konstruuje krótkie wypowiedzi na temat relacji międzyludzkich;
• [6.1.4]identyfikuje podstawowe emocje i odpowiednio nimi zarządza.

Moja miejscowość.

• [7.1.1]opisuje w kilku zdaniach swoją miejscowość;
• [7.1.2]rozpoznaje i nazywa podstawowe symbole lokalne związane z zamieszkiwanym regionem;
• [7.1.3]konstruuje z pomocą nauczyciela wypowiedzi na temat swojej miejscowości lub okolicy;
• [7.1.4]pozyskuje podstawowe informacje na temat swojej miejscowości.

Zwiedzam, więc jestem.

• [8.1.1]nazywa z pomocą nauczyciela środki transportu;
• [8.1.2]opisuje w kilku prostych zdaniach miejsca i zabytki związane z kulturą mniejszości;
• [8.1.3]pozyskuje podstawowe informacje na temat zabytków z różnych tekstów kultury;
• [8.1.4]tworzy krótkie wypowiedzi na temat wycieczek szkolnych i wyjść grupowych.

Środowisko.

• [9.1.1]opisuje w kilku zdaniach świat zwierząt i roślin;
• [9.1.2]tworzy krótkie wypowiedzi na temat krajobrazu swojego regionu;
• [9.1.3]wskazuje zagrożenia związane z niszczeniem środowiska;
• [9.1.4]przedstawia szkodliwe dla przyrody skutki działalności człowieka.

Pory roku i pogoda.

• [10.1.1]nazywa z pomocą nauczyciela zjawiska pogodowe i atmosferyczne;
• [10.1.2]wymienia charakterystyczne cechy pór roku;
• [10.1.3]opisuje w kilku zdaniach klimat swojego regionu;
• [10.1.4]tworzy krótkie wypowiedzi na temat ulubionej pory roku.

Święta i zwyczaje.

• [11.1.1]wymienia z pomocą nauczyciela najważniejsze święta celebrowane przez mniejszość, do której należy;
• [11.1.2]opisuje w kilku zdaniach tradycyjne potrawy, dekoracje i obrzędy;
• [11.1.3]tworzy proste wypowiedzi na temat wybranych świąt i przygotowań do nich;
• [11.1.4]wskazuje w tekstach elementy tradycji i symboliki świątecznej.

W świecie bajek i opowieści.

• [12.1.1]czyta teksty poprawnie pod względem interpunkcji, intonacji i wymowy;
• [12.1.2]analizuje z pomocą nauczyciela teksty literackie i kulturowe;
• [12.1.3]określa czas i miejsce akcji;
• [12.1.4]odpowiada na proste pytania dotyczące tekstu czytanego lub słuchanego;
• [12.1.5]pisze krótki plan wydarzeń lub krótkie streszczenie tekstu.

Z książką, pędzlem i mikrofonem.

• [13.1.1]wymienia głównych przedstawicieli artystów danej mniejszości z różnych dziedzin sztuki;
• [13.1.2]korzysta z informacji zawartych w różnych źródłach (np. encyklopediach, słownikach i Internecie);
• [13.1.3]identyfikuje i klasyfikuje teksty kultury (np. rzeźbę, kino, teksty literackie);
• [13.1.4]tworzy krótką wypowiedź na temat wybranego tekstu kultury.

Różnorodność kulturowa i mniejszości narodowe.

• [14.1.1]wymienia podstawowe pojęcia związane z różnorodnością kulturową i tożsamością;
• [14.1.2]przedstawia najważniejsze wydarzenia historyczne i kulturalne danej mniejszości;
• [14.1.3]nazywa i wskazuje na mapie Polski regiony zamieszkiwane przez swoją mniejszość;
• [14.1.4]rozpoznaje podstawowe zjawiska warunkujące równość i różnorodność społeczną.

Zakupy i jedzenie.

• [15.1.1]wymienia kilka tradycyjnych potraw danej mniejszości;
• [15.1.2]formułuje krótkie wypowiedzi związane z posiłkami i zakupami;
• [15.1.3]tworzy podstawową listę zakupów;
• [15.1.4]konstruuje proste dialogi na temat składania zamówienia w restauracji lub kawiarni.

Zdrowie.

• [16.1.1]nazywa z pomocą nauczyciela instytucje wspierające zdrowie i bezpieczeństwo;
• [16.1.2]wymienia podstawowe zasady pierwszej pomocy przedmedycznej;
• [16.1.3]konstruuje krótkie wypowiedzi na temat zdrowia;
• [16.1.4]opisuje z pomocą nauczyciela podstawowe zasady zdrowego stylu życia;
• [16.1.5]tworzy krótkie teksty informacyjne dotyczące zdrowia.

Sport i aktywność fizyczna.

• [17.1.1]wymienia podstawowe dyscypliny sportowe;
• [17.1.2]omawia w prosty sposób wybraną dyscyplinę sportową;
• [17.1.3]formułuje krótkie wypowiedzi związane z aktywnością fizyczną;
• [17.1.4]opisuje w kilku zdaniach znanego sportowca.

Kim chcę być? Zawody i przyszłość.

• [18.1.1]wymienia popularne zawody;
• [18.1.2]opisuje w kilku zdaniach zawody, w tym tradycyjne, wykonywane w danej mniejszości;
• [18.1.3]konstruuje krótkie wypowiedzi na temat wymarzonego zawodu;
• [18.1.4]omawia z pomocą nauczyciela teksty literackie i kulturowe o zawodach.

Klikam, piszę, rozmawiam.

• [19.1.1]wymienia podstawowe pojęcia związane z technologiami informacyjnymi;
• [19.1.2]konstruuje krótkie dialogi na temat najnowszych technologii;
• [19.1.3]formułuje proste wypowiedzi na podstawie informacji wyszukanych w Internecie;
• [19.1.4]korzysta z wybranych zasobów internetowych do nauki języka mniejszości;
• [19.1.5]wskazuje korzyści i zagrożenia związane z wykorzystaniem technologii informacyjnych.

Uczeń przetwarza bardzo prosty tekst ustnie lub pisemnie

• przekazuje w języku obcym nowożytnym lub języku polskim informacje sformułowane w tym języku obcym;
• przekazuje w języku obcym nowożytnym informacje sformułowane w języku polskim;
• pracując w parze lub w grupie, uzgadnia znaczenie przeczytanego lub wysłuchanego tekstu;
• pracując w parze lub w grupie, współtworzy wypowiedź pisemną lub ustną;
• przekazuje w języku obcym nowożytnym lub języku polskim informacje sformułowane w tym języku obcym;
• przekazuje w języku obcym nowożytnym informacje sformułowane w języku polskim;
• pracując w parze lub w grupie, uzgadnia znaczenie przeczytanego lub wysłuchanego tekstu;
• pracując w parze lub w grupie, współtworzy wypowiedź pisemną lub ustną;
• przedstawia publicznie w języku obcym wcześniej przygotowany materiał (np. prezentację, film).

Uczeń przetwarza prosty tekst ustnie lub pisemnie

• przekazuje w języku obcym nowożytnym lub języku polskim informacje sformułowane w tym języku obcym;
• przekazuje w języku obcym nowożytnym informacje sformułowane w języku polskim;
• pracując w parze lub w grupie, uzgadnia znaczenie przeczytanego lub wysłuchanego tekstu;
• pracując w parze lub w grupie, współtworzy wypowiedź pisemną lub ustną;
• przekazuje w języku obcym nowożytnym informacje zawarte w materiałach wizualnych (np. na wykresach, mapach, w symbolach, piktogramach) lub audiowizualnych (np. w filmach, reklamach);
• przekazuje w języku polskim informacje zawarte w obcojęzycznych materiałach wizualnych (np. na wykresach, mapach, w symbolach, piktogramach) lub audiowizualnych (np. w filmach, reklamach);
• tworzy krótką notatkę jako tekst zwarty lub w punktach na podstawie wysłuchanego lub przeczytanego tekstu;
• przedstawia publicznie w języku obcym wcześniej przygotowany materiał (np. prezentację, film).

Uczeń przetwarza tekst ustnie lub pisemnie

• przekazuje w języku obcym nowożytnym lub języku polskim informacje sformułowane w tym języku obcym;
• przekazuje w języku obcym nowożytnym informacje sformułowane w języku polskim;
• pracując w parze lub w grupie, współtworzy wypowiedź pisemną lub ustną;
• pracując w parze lub w grupie, uzgadnia znaczenie przeczytanego lub wysłuchanego tekstu;
• przekazuje w języku obcym nowożytnym informacje zawarte w materiałach wizualnych (np. na wykresach, mapach, w symbolach, piktogramach) lub audiowizualnych (np. w filmach, reklamach);
• przekazuje w języku polskim informacje zawarte w obcojęzycznych materiałach wizualnych (np. na wykresach, mapach, w symbolach, piktogramach) lub audiowizualnych (np. w filmach, reklamach);
• tworzy krótką notatkę – jako tekst zwarty lub w punktach – na podstawie wysłuchanego lub przeczytanego tekstu;
• przedstawia publicznie w języku obcym wcześniej przygotowany materiał (np. prezentację, film).

Uczeń rozwija wiedzę, umiejętności oraz postawy, w tym rozumienie własnej tożsamości

• [10.1.1]indywidualnie lub w grupie przygotowuje materiał do uczenia się języka obcego (np. fiszki autokorektywne, słowniczek obrazkowy) i przekazuje go do wykorzystania przez inne osoby;
• [10.1.2]indywidualnie lub w grupie przygotowuje i prezentuje w języku obcym krótką formę artystyczną (np. skecz, reklamę, krótki film, piosenkę, przedstawienie, podcast, vlog);
• [10.1.3]indywidualnie lub w grupie realizuje projekt twórczy pozwalający na doskonalenie umiejętności kreatywnego pisania (np. prowadzi dziennik, gazetkę lub blog w języku obcym nowożytnym, tworzy broszurę na temat kraju, którego języka się uczy);
• [10.1.4]indywidualnie lub w grupie obserwuje i dokumentuje obecność języka obcego w swoim otoczeniu oraz prezentuje wyniki tych obserwacji w formie ustalonej z nauczycielem;
• [10.1.5]rozmawia z rodzimym użytkownikiem języka lub użytkownikiem języka obcego nieznającym języka polskiego;
• [10.1.6]uczestniczy w wydarzeniu związanym z kulturą obszaru nauczanego języka (np. przedstawieniu, projekcji filmu, show, wystawie, spotkaniu ze znaną osobą, spacerze w galerii sztuki, w tym wirtualnym);
• [10.1.7]pracując w grupie, przygotowuje i przeprowadza z udziałem koleżanek i kolegów złożoną zabawę lub grę (w tym terenową) utrwalającą wybrany aspekt języka obcego nowożytnego lub dotyczącą kultury obszaru językowego nauczanego języka;
• [10.1.8]pracując w grupie, planuje wyjazd do kraju nauczanego języka w ramach określonego budżetu i prezentuje wyniki pracy w formie ustalonej z nauczycielem;
• [10.1.9]pracując w grupie, przygotowuje i przeprowadza wydarzenie promujące nauczany język obcy nowożytny lub kulturę danego obszaru językowego (np. konkurs językowy, konkurs piosenki obcojęzycznej);
• [10.1.10]pracując w grupie, przygotowuje dyskusję na określony temat prowadzoną w nauczanym języku obcym i w niej uczestniczy.

• przekazuje w języku obcym nowożytnym informacje zawarte w materiałach wizualnych (np. wykresach, mapach, symbolach, piktogramach) lub audiowizualnych (np. filmach, reklamach);
• przekazuje w języku polskim informacje zawarte w obcojęzycznych materiałach wizualnych (np. wykresach, mapach, symbolach, piktogramach) lub audiowizualnych (np. filmach, reklamach).
• przekazuje w języku obcym nowożytnym informacje zawarte w materiałach wizualnych (np. na wykresach, mapach, w symbolach, piktogramach) lub audiowizualnych (np. w filmach, reklamach);
• przekazuje w języku polskim informacje zawarte w obcojęzycznych materiałach wizualnych (np. na wykresach, mapach, w symbolach, piktogramach) lub audiowizualnych (np. w filmach, reklamach);

Komunikacja.

• [1.1.1]tworzy wypowiedź w mowie i piśmie w sposób pozwalający wyrazić myśl zgodnie z własną intencją;
• [1.1.2]słucha rozmówcy w sposób uważny i zaangażowany;
• [1.1.3]dostosowuje wypowiedź do sytuacji i odbiorcy;
• [1.1.4]wyraża swoje potrzeby, emocje i uczucia w sposób zrozumiały, adekwatny do sytuacji i akceptowany społecznie;
• [1.1.5]stosuje zasady grzeczności językowej;
• [1.1.6]wyraża i uzasadnia swoje stanowisko w rozmowie – moduł filozoficzny;
• [1.1.7]rozpoznaje komunikaty niewerbalne;
• [1.1.8]przedstawia się, mówi o swoich doświadczeniach i zainteresowaniach;
• [1.1.9]wykorzystuje pojęcia: komunikacja, nadawca, odbiorca, intencja wypowiedzi, komunikat niewerbalny, grzeczność językowa.

Odbiór tekstów kultury.

• [2.1.1]przedstawia uzasadnioną propozycję odczytania tekstów należących do różnych sztuk, w tym literatury, filmu, teatru, komiksu, muzyki, sztuk plastycznych, audialnych i audiowizualnych – moduł kultura;
• [2.1.2]określa i porównuje perspektywy oraz intencje nadawców, tematykę i problematykę wypowiedzi jako różnych sposobów wyrażania postaw, intencji, emocji oraz myśli;
• [2.1.3]określa i odnosi do rzeczywistych sytuacji wrażenia, jakie wywołują w nim wypowiedzi oraz zabiegi służące wywołaniu reakcji odbiorcy, w tym rozśmieszenia, wzruszenia, przestraszenia;
• [2.1.4]określa elementy świata przedstawionego i specyfikę fikcjonalnych tekstów literackich, w tym realistycznych oraz fantastycznych, jako różnych sposobów wyrażania myśli i emocji;
• [2.1.5]porównuje i ocenia postępowanie bohaterów, w tym w odniesieniu do własnych doświadczeń;
• [2.1.6]rozpoznaje różne środki językowe i zabiegi artystyczne oraz określa ich oddziaływanie na wyobraźnię, przekonania, emocje oraz zmysły;
• [2.1.7]interpretuje głosowo wybrane teksty;
• [2.1.8]wykorzystuje pojęcia: tekst, tekst kultury, argument, fikcja, utwór realistyczny, utwór fantastyczny, mit, baśń, legenda, przypowieść, powieść, opowiadanie, świat przedstawiony, narrator, bohater, fabuła, podmiot mówiący, epitet, porównanie, wyliczenie, powtórzenie, metafora lub przenośnia, wyraz dźwiękonaśladowczy, rymy.

Świadomość języka.

• [3.1.1]rozpoznaje w wypowiedziach odmienne i nieodmienne części mowy, przypisuje im właściwe kategorie gramatyczne, stosuje poprawne formy wyrazów odmiennych w wypowiedziach ustnych i pisemnych;
• [3.1.2]analizuje nacechowanie emocjonalne i stylistyczne wyrazów oraz związków wyrazowych w zdaniu;
• [3.1.3]bada różnice i zależności między częściami mowy a częściami zdania;
• [3.1.4]buduje zdania poprawne pod względem logicznym i gramatycznym w mowie oraz piśmie, określa zależności między wyrazami w zdaniu, identyfikuje funkcje głównych części zdania oraz ich określeń;
• [3.1.5]wyjaśnia znaczenie wyrazów w kontekście, korzystając ze słowników i innych źródeł informacji;
• [3.1.6]wzbogaca słownictwo, stosuje w swoich wypowiedziach różne elementy leksykalne (np. wyrazy neutralne i wartościujące, wyrazy bliskoznaczne i przeciwstawne, związki frazeologiczne);
• [3.1.7]wyjaśnia różnice między znaczeniem dosłownym a przenośnym wyrazów i związków wyrazowych;
• [3.1.8]stosuje zasady pisowni, także z wykorzystaniem wiedzy o odmianie i wymowie wyrazów;
• [3.1.9]stosuje znaki interpunkcyjne w różnych typach wypowiedzeń z wykorzystaniem wiedzy o składni;
• [3.1.10]wykorzystuje pojęcia: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, przysłówek, liczebnik, zaimek, spójnik, przyimek, liczba, osoba, rodzaj, przypadek, czas, tryb, stopniowanie, podmiot, orzeczenie, wypowiedzenie (oznajmujące, pytające, rozkazujące, wykrzyknikowe), równoważnik zdania, zdanie, zdanie pojedyncze, zdanie złożone, synonim, antonim, związek frazeologiczny, głoska dźwięczna i bezdźwięczna, głoska ustna i nosowa, samogłoska, spółgłoska, sylaba, kropka, przecinek, znak zapytania, wykrzyknik, cudzysłów, nawias, dwukropek.

Tworzenie wypowiedzi.

• [4.1.1]tworzy notatki w różnych formach, syntetycznie ujmujące najważniejsze informacje z różnych źródeł, w tym z zajęć i podręcznika;
• [4.1.2]przekształca cudze teksty, w tym formułuje pytania do tekstu i sporządza jego plan odtwórczy;
• [4.1.3]komponuje krótsze i dłuższe wypowiedzi o charakterze użytkowym, takie jak sprawozdanie i inne wypowiedzi relacjonujące, korespondencja tradycyjna i elektroniczna, samodzielnie przygotowana prezentacja multimedialna;
• [4.1.4]tworzy różnorodne wypowiedzi argumentacyjne na tematy poruszane na zajęciach, formułuje i uzasadnia swoją opinię;
• [4.1.5]opisuje przedmiot, krajobraz, sytuację, przeżycia oraz charakteryzuje postać, także w dłuższych wypowiedziach o charakterze twórczym;
• [4.1.6]podejmuje różne działania o charakterze twórczym z wykorzystaniem języka i różnych form literackich, w tym lirycznych i narracyjnych, takich jak opowiadania o zróżnicowanej kompozycji, fabule, kreacji świata przedstawionego, oraz form dziennikarskich;
• [4.1.7]posługuje się kompozycją i układem graficznym adekwatnymi do formy i charakteru wypowiedzi;
• [4.1.8]wykorzystuje pojęcia: opinia, opis, charakterystyka, opowiadanie, list tradycyjny i elektroniczny, sprawozdanie, akapit, wstęp, rozwinięcie, zakończenie.

Rozwijanie umiejętności autorefleksji i tworzenie tożsamości.

• [5.1.1]opisuje istotne dla siebie wartości i prezentuje stanowisko wobec uniwersalnych wartości – moduł filozoficzny;
• [5.1.2]omawia różne aspekty doświadczenia wspólnotowego, w tym dotyczące ich wartości w odniesieniu do różnych wspólnot, takich jak rodzina, społeczność szkolna, lokalna, narodowa – moduł filozoficzny;
• [5.1.3]określa role, jakie odgrywa w różnych wspólnotach, w tym w rodzinie, szkole, grupie rówieśniczej, kraju itd. – moduł filozoficzny;
• [5.1.4]omawia i ocenia swoje zaangażowanie w procesie uczenia się;
• [5.1.5]rozpoznaje i nazywa emocje własne i innych.

Elementy edukacji medialnej.

• [6.1.1]aktywnie wyszukuje potrzebne informacje w różnorodnych źródłach – moduł medialny;
• [6.1.2]odróżnia informacje o faktach od opinii – moduł medialny;
• [6.1.3]korzysta z różnorodnych źródeł informacji do poszerzania własnej wiedzy i rozwijania zainteresowań – moduł medialny;
• [6.1.4]rozpoznaje, w jaki sposób przekazy, w tym reklamy, wpływają na zachowania i kluczowe życiowe decyzje – moduł medialny;
• [6.1.5]stosuje zasady higieny cyfrowej i opisuje zagrożenia wynikające z korzystania z Internetu, w tym uzależnienia od ekranów, telefonów, gier, komputerów i konsekwencje przeładowania informacyjnego – moduł medialny.

Praktyki lekturowe.

• [7.1.1]wybiera teksty zgodnie z preferencjami i zainteresowaniami oraz uzasadnia swój wybór;
• [7.1.2]planuje proces czytania;
• [7.1.3]dzieli się pierwszymi wrażeniami z przeczytanego tekstu;
• [7.1.4]czyta w każdym roku szkolnym niemniej niż 4 dłuższe teksty literackie dla dzieci i młodzieży: a) wybrane wspólnie przez nauczyciela i uczniów z listy przykładowych tekstów do omówienia w klasach IV–VIII lub spoza tej listy, b) wśród których znajdują się teksty poruszające zagadnienia bliskie doświadczeniom uczniów, takie jak: dom, rodzina, relacje rówieśnicze, przyjaźń, emocje, relacje człowieka i natury, różnorodność, wspólnotowość;
• [7.1.5]zapoznaje się z wybranymi fragmentami Biblii, w tym z opisem stworzenia świata oraz przypowieściami o miłosiernym Samarytaninie i o synu marnotrawnym, z wybranymi mitami greckimi, w tym o stworzeniu świata, o Syzyfie, o Dedalu i Ikarze, o Demeter i Korze, z baśniami i legendami ważnymi dla kultury światowej, europejskiej, narodowej i regionalnej;
• [7.1.6]czyta krótsze teksty literackie, w tym: a) utwory narracyjne, b) utwory liryczne, c) utwory o charakterze patriotycznym, w tym Mazurek Dąbrowskiego Józefa Wybickiego i Rotę Marii Konopnickiej;
• [7.1.7]zapoznaje się z tekstami kultury należącymi do różnych sztuk, w tym filmu, teatru, malarstwa, rzeźby, muzyki, komiksu.

Słuchanie wypowiedzi w języku kaszubskim.

• [1.1.1]reaguje na polecenia i uwagi;
• [1.1.2]rozpoznaje ogólny sens wypowiedzi informacyjnej i fabularnej;
• [1.1.3]wyodrębnia ważne informacje zawarte w tekstach użytkowych: zaproszeniu, ogłoszeniu, życzeniach, prostej instrukcji.

Czytanie w języku kaszubskim.

• [2.1.1]czyta na głos krótkie teksty literackie;
• [2.1.2]omawia z pomocą nauczyciela treść tekstów czytanych po cichu;
• [2.1.3]znajduje w tekście określone informacje;
• [2.1.4]rozpoznaje kompozycję tekstów literackich pisanych prozą i wierszem.

Tworzenie wypowiedzi ustnych w języku kaszubskim.

• [3.1.1]poprawnie wymawia samogłoski labializowane i miękkie spółgłoski sz, ż, cz, dż, stosuje intonację językową;
• [3.1.2]prowadzi dialog z zachowaniem zasad etykiety grzecznościowej: zadaje pytania, stosuje wykrzyknienia;
• [3.1.3]opowiada usłyszaną lub przeczytaną bajkę, legendę, historyjkę;
• [3.1.4]opowiada o doświadczeniach własnych i innych osób;
• [3.1.5]opisuje postaci, przedmioty i miejsca.

Tworzenie wypowiedzi pisemnych w języku kaszubskim.

• [4.1.1]stosuje odpowiednie znaki diakrytyczne, pisząc tekst w języku kaszubskim;
• [4.1.2]stosuje elementarne zasady ortografii kaszubskiej;
• [4.1.3]zapisuje krótkie zdania z pamięci i ze słuchu;
• [4.1.4]przepisuje i przekształca wypowiedź ze zmianą form gramatycznych w kategorii liczby, czasu, osoby i rodzaju;
• [4.1.5]tworzy teksty użytkowe: zaproszenie, ogłoszenie, życzenia, prostą instrukcję, list prywatny;
• [4.1.6]pisze samodzielnie opowiadanie w narracji pierwszoosobowej i trzecioosobowej związane z doświadczeniem życiowym;
• [4.1.7]pisze krótki opis postaci, miejsca, przedmiotu;
• [4.1.8]wzbogaca strukturę składniową wypowiedzi o przydawki i okoliczniki.

Przetwarzanie wypowiedzi ustnych i pisemnych.

• [5.1.1]nazywa w języku kaszubskim obiekty i czynności przedstawione w materiałach wizualnych i audiowizualnych;
• [5.1.2]formułuje w języku polskim główną myśl tekstu po kaszubsku;
• [5.1.3]formułuje w języku kaszubskim główną myśl tekstu po polsku;
• [5.1.4]tworzy przekład intersemiotyczny;
• [5.1.5]dostosowuje styl wypowiedzi do różnych grup odbiorców.

Rozwijanie zasobu słownictwa w języku kaszubskim.

• [6.1.1]rozwija słownictwo i związki składniowe w powiązaniu z tematyką tekstów słuchanych i czytanych w zakresie: życia rodzinnego ucznia, życia szkolnego ucznia, życia osobistego człowieka, życia w środowisku społecznym i przyrodniczym, życia ludzi w Polsce i na świecie;
• [6.1.2]rozpoznaje znaczenie wyrazu w kontekście sytuacyjnym;
• [6.1.3]nazywa obiekty z otoczenia i czynności wykonywane oraz ilustrowane za pomocą obrazów, filmów;
• [6.1.4]opisuje przedmioty, osoby i miejsca z użyciem wyrazów określających;
• [6.1.5]rozpoznaje w wypowiedzi popularne zwroty grzecznościowe i związki frazeologiczne oraz przypisuje im znaczenie;
• [6.1.6]korzysta na lekcji ze słownika ortograficznego i słowników tematycznych języka kaszubskiego.

Rozwijanie umiejętności gramatycznych.

• [7.1.1]rozpoznaje i wyjaśnia strukturę zdania ze względu na cel wypowiedzi;
• [7.1.2]identyfikuje wykonawcę czynności, o której orzeka czasownik w zdaniu pojedynczym;
• [7.1.3]rozróżnia związki składniowe w zdaniu pojedynczym, zadaje pytanie do wybranych składników zdania;
• [7.1.4]formułuje zasady pisowni na podstawie obserwacji odpowiednio zestawionych przykładów językowych;
• [7.1.5]rozpoznaje zdanie złożone i opisuje zależność między zdaniami składowymi;
• [7.1.6]stosuje poprawne formy fleksyjne rzeczowników, przymiotników i czasowników w zdaniu;
• [7.1.7]stosuje formy zaimków osobowych i dzierżawczych w liczbie pojedynczej oraz mnogiej;
• [7.1.8]przekształca zdania pojedyncze w złożone z użyciem adekwatnych spójników: i, ale, leno, abò, czej, bò, dlôte, chtërny.

Odbiór i interpretacja dzieł literackich i innych tekstów kultury.

• [8.1.1]czyta utwory literackie i inne teksty kultury;
• [8.1.2]rozpoznaje i charakteryzuje gatunki literackie omawiane na zajęciach i przypisuje do nich konkretne utwory;
• [8.1.3]identyfikuje wypowiedź jako tekst literacki, informacyjny, publicystyczny lub reklamowy;
• [8.1.4]wymienia elementy świata przedstawionego w prozie i obrazy poetyckie w wierszu;
• [8.1.5]charakteryzuje narratora i podmiot liryczny;
• [8.1.6]omawia problematykę i sens utworu;
• [8.1.7]ocenia postawy i zachowania bohaterów w kontekście wartości uniwersalnych;
• [8.1.8]rozpoznaje i nazywa środki stylistyczne użyte w wierszu, takie jak epitet, porównanie, metafora, a także wyjaśnia ich funkcję w budowaniu sensu wypowiedzi;
• [8.1.9]rozpoznaje powiedzenia i przysłowia kaszubskie oraz objaśnia ich znaczenie;
• [8.1.10]recytuje wybrane utwory kaszubskie w całości lub we fragmentach;
• [8.1.11]rozwija wrażliwość estetyczną, etyczną i kulturową.

Poznawanie dziedzictwa kulturowego Kaszubów z uwzględnieniem historii, geografii

• [9.1.1]opisuje historię, geografię i przyrodę najbliższej okolicy i wybranych miejsc na Kaszubach;
• [9.1.2]identyfikuje wybrane wydarzenia z historii Kaszubów;
• [9.1.3]omawia życie i działalność wybranych postaci zapisanych w dziejach Kaszubów;
• [9.1.4]wskazuje walory historyczne, geograficzne i przyrodnicze swojej okolicy oraz innych miejsc w kontekście czytanych tekstów i wyjazdów;
• [9.1.5]określa położenie wybranych miejscowości i obiektów fizjograficznych na Kaszubach oraz odnajduje je na mapie;
• [9.1.6]charakteryzuje wybrane obrzędy i tradycje kaszubskie;
• [9.1.7]rozpoznaje wybrane postaci z demonologii kaszubskiej;
• [9.1.8]odtwarza wybrane tańce, pieśni i zabawy kaszubskie;
• [9.1.9]okazuje postawę szacunku wobec dziedzictwa kulturowego Kaszubów.

Liczby.

• [1.1.1]stosuje dziesiątkowy system zapisu liczb naturalnych, w tym porównuje i zaokrągla liczby naturalne oraz interpretuje je na osi liczbowej;
• [1.1.2]odczytuje i zapisuje liczby naturalne w systemie rzymskim w zakresie od 1 do 3000;
• [1.1.3]rozpoznaje liczby podzielne przez 2, 3, 4, 5, 9, 10;
• [1.1.4]zna pojęcie liczby pierwszej i rozpoznaje liczbę złożoną, gdy jest ona jednocyfrowa lub dwucyfrowa, a także gdy na istnienie dzielnika wskazuje cecha podzielności;
• [1.1.5]rozkłada liczby jedno- lub dwucyfrowe na czynniki pierwsze;
• [1.1.6]znajduje wspólne dzielniki i wspólne wielokrotności dwóch liczb jedno- lub dwucyfrowych, w tym największy wspólny dzielnik i najmniejszą wspólną wielokrotność;
• [1.1.7]posługuje się dzielnikami i wielokrotnościami liczb w obliczeniach i rozumowaniach;
• [1.1.8]określa liczebność zbioru liczb z pewnego niewielkiego zakresu, opisanego za pomocą pewnych warunków;
• [1.1.9]dodaje i odejmuje liczby naturalne w pamięci lub z zapisem obliczeń pośrednich;
• [1.1.10]mnoży i dzieli liczbę naturalną przez liczbę jednocyfrową, dwucyfrową lub trzycyfrową w pamięci lub z zapisem obliczeń pośrednich;
• [1.1.11]interpretuje dzielenie liczb naturalnych jako podział oraz jako mieszczenie;
• [1.1.12]wykonuje działania na liczbach naturalnych, stosując wygodne dla siebie strategie ułatwiające obliczenia, w tym własności przemienności i łączności dodawania i mnożenia oraz rozdzielność mnożenia i dzielenia względem dodawania i odejmowania;
• [1.1.13]wykonuje dzielenie z resztą liczb naturalnych i korzysta z własności reszt;
• [1.1.14]porównuje różnicowo i ilorazowo liczby naturalne;
• [1.1.15]oblicza potęgi liczb naturalnych o wykładnikach całkowitych dodatnich, wśród liczb dwucyfrowych rozpoznaje liczby będące kwadratami i sześcianami liczb całkowitych;
• [1.1.16]posługuje się liczbami całkowitymi także w sytuacjach wynikających z życia codziennego, porównuje liczby całkowite i wykonuje na nich proste rachunki pamięciowe, interpretuje liczby całkowite na osi liczbowej oraz oblicza odległość dwóch liczb całkowitych na osi liczbowej;
• [1.1.17]przedstawia część danej całości za pomocą ułamka oraz interpretuje ułamek właściwy jako część danej całości;
• [1.1.18]interpretuje ułamek jako iloraz liczb naturalnych;
• [1.1.19]skraca i rozszerza ułamki zwykłe, sprowadza ułamki do wspólnego mianownika;
• [1.1.20]przedstawia ułamek niewłaściwy w postaci liczby mieszanej, a liczbę mieszaną w postaci ułamka niewłaściwego;
• [1.1.21]zaznacza ułamki zwykłe i dziesiętne na osi liczbowej oraz odczytuje ułamki zwykłe i dziesiętne zaznaczone na osi liczbowej;
• [1.1.22]zapisuje ułamki dziesiętne skończone w postaci ułamków zwykłych;
• [1.1.23]zamienia ułamki zwykłe o mianownikach będących dzielnikami liczb 10, 100, 1000 itd. na ułamki dziesiętne;
• [1.1.24]zapisuje ułamki zwykłe, których mianowniki nie są dzielnikami liczb 10, 100, 1000 itd., w postaci rozwinięcia dziesiętnego nieskończonego w przypadkach niewymagających skomplikowanych rachunków;
• [1.1.25]zaokrągla ułamki dziesiętne;
• [1.1.26]porównuje ułamki (zwykłe i dziesiętne);
• [1.1.27]dodaje, odejmuje, mnoży i dzieli ułamki zwykłe o mianownikach jedno- i dwucyfrowych;
• [1.1.28]wykonuje obliczenia na ułamkach dziesiętnych w pamięci lub z zapisem obliczeń pośrednich w zakresie: a) dodaje, odejmuje i mnoży ułamki dziesiętne w przypadkach, gdy ułamki mają co najwyżej trzy cyfry po przecinku, b) dzieli ułamki dziesiętne w przypadkach dających się sprowadzić do dzielenia przez liczbę naturalną co najwyżej trzycyfrową;
• [1.1.29]oblicza potęgi o wykładnikach całkowitych dodatnich ułamków zwykłych i dziesiętnych, także za pomocą kalkulatora;
• [1.1.30]porównuje różnicowo ułamki;
• [1.1.31]oblicza ułamek danej wielkości;
• [1.1.32]wykonuje nieskomplikowane rachunki, w których występują liczby wymierne;
• [1.1.33]interpretuje 100 % danej wielkości jako całość, 50 % – jako połowę, 25 % – jako jedną czwartą, 10 % – jako jedną dziesiątą, 1 % – jako jedną setną część tej wielkości;
• [1.1.34]oblicza procent danej wielkości w przypadkach osadzonych w kontekście praktycznym;
• [1.1.35]oblicza cenę jednostkową i koszt zakupu kilku sztuk towaru, porównuje opłacalność różnych opcji zakupu (np. rabat, promocja, zakup w pakiecie) – moduł ekonomiczno-finansowy;
• [1.1.36]stosuje reguły dotyczące kolejności wykonywania działań;
• [1.1.37]szacuje wyniki działań;
• [1.1.38]używa kalkulatora w zadaniach, w których obliczenia są złożone, a ich wykonywanie nie jest głównym celem zadania, na przykład w problemach opartych na rzeczywistych danych.

Miary.

• [2.1.1]mierzy odcinki z dokładnością do 1 mm i szacuje ich długości w sytuacjach praktycznych;
• [2.1.2]posługuje się jednostkami długości: milimetr, centymetr, decymetr, metr i kilometr, w sytuacjach praktycznych przelicza te jednostki z jednej na drugą;
• [2.1.3]mierzy kąty mniejsze niż 180° z dokładnością do jednego stopnia oraz rysuje dowolne kąty, gdy ich miara jest podana w pełnych stopniach;
• [2.1.4]stosuje jednostki pola: mm2, cm2, dm2, m2, km2, ar, hektar;
• [2.1.5]stosuje jednostki objętości i pojemności: cm3, dm3, m3, mililitr, litr;
• [2.1.6]przelicza jednostki pola i jednostki objętości w kontekstach praktycznych;
• [2.1.7]stosuje, w tym przelicza, jednostki masy w kontekstach praktycznych: gram, dekagram, kilogram, tona;
• [2.1.8]wykonuje proste obliczenia kalendarzowe w dniach, tygodniach, miesiącach i latach;
• [2.1.9]wykonuje proste obliczenia zegarowe w godzinach, minutach i sekundach;
• [2.1.10]zamienia wyrażenia dwumianowane na ułamki dziesiętne, a ułamki dziesiętne na wyrażenia dwumianowane;
• [2.1.11]oblicza rzeczywistą długość odcinka, gdy dana jest jego długość w skali, oraz oblicza długość odcinka w skali, gdy dana jest jego rzeczywista długość;
• [2.1.12]w kontekście praktycznym oblicza: drogę przy danej prędkości i czasie, prędkość przy danej drodze i czasie, czas przy danej drodze i prędkości oraz stosuje jednostki prędkości km/h oraz m/s;
• [2.1.13]wykonuje obliczenia pieniężne związane z codziennymi wydatkami, budżetem, oszczędzaniem, wymianą walut i porównywaniem cen, interpretuje dokumenty z jednostkami miar i cenami – moduł ekonomiczno-finansowy;
• [2.1.14]stosuje proste aplikacje i narzędzia cyfrowe do rozwiązywania problemów związanych z pomiarami i przeliczaniem jednostek.

Algebra.

• [3.1.1]opisuje wielkości oraz zależności między wielkościami za pomocą wyrażeń algebraicznych na podstawie informacji osadzonych w kontekście praktycznym;
• [3.1.2]oblicza wartości prostych wyrażeń algebraicznych w sytuacjach niewymagających skomplikowanych rachunków oraz porównuje, analizuje i interpretuje otrzymane wyniki;
• [3.1.3]korzysta z nieskomplikowanych wzorów, w których występują oznaczenia literowe;
• [3.1.4]układa równania na podstawie informacji podanych w zadaniu;
• [3.1.5]rozwiązuje proste równania pierwszego stopnia z jedną niewiadomą występującą po jednej stronie równania.

Figury.

• [4.1.1]rozpoznaje i nazywa figury: punkt, prosta, półprosta, odcinek;
• [4.1.2]rozpoznaje, nazywa i rysuje kąty, rozróżnia kąt ostry, prosty, rozwarty, półpełny, pełny, wklęsły i wypukły, wskazuje wierzchołek i ramiona kąta;
• [4.1.3]rozpoznaje oraz rysuje proste i odcinki prostopadłe i równoległe, także na kartce w kratkę;
• [4.1.4]rozpoznaje kąty przyległe, wierzchołkowe, odpowiadające i naprzemianległe oraz stosuje ich własności;
• [4.1.5]rozpoznaje, nazywa i rysuje wielokąty, wskazuje ich wierzchołki i kąty wewnętrzne, boki, przekątne;
• [4.1.6]rozpoznaje, nazywa i rysuje koło i okrąg, wskazuje ich środek, promień, średnicę, cięciwę, rysuje cięciwę koła i okręgu, a także (przy danym środku) promień i średnicę;
• [4.1.7]rozpoznaje, nazywa, rysuje trójkąt ostrokątny, prostokątny i rozwartokątny oraz różnoboczny, równoramienny i równoboczny;
• [4.1.8]stosuje twierdzenia o sumie miar kątów w trójkącie i sumie miar kątów w czworokącie;
• [4.1.9]wskazuje ramiona trójkąta równoramiennego, korzysta z równości kątów przy podstawie trójkąta równoramiennego oraz z równości jego ramion;
• [4.1.10]konstruuje trójkąt o podanych bokach, ustala możliwość zbudowania trójkąta o danych długościach boków;
• [4.1.11]rozpoznaje, nazywa, rysuje kwadrat, prostokąt, romb, równoległobok, trapez, w tym trapez równoramienny i prostokątny, oraz stosuje ich własności;
• [4.1.12]rozpoznaje i rysuje figury osiowosymetryczne, wskazuje i rysuje ich osie symetrii;
• [4.1.13]rozpoznaje i rysuje wysokości w trójkącie, równoległoboku, trapezie;
• [4.1.14]oblicza pole trójkąta, kwadratu, prostokąta, rombu, równoległoboku, trapezu oraz pola figur, które można z nich zbudować;
• [4.1.15]oblicza obwód wielokąta o podanych długościach boków;
• [4.1.16]zaznacza w układzie współrzędnych punkty o podanych współrzędnych całkowitych oraz odczytuje współrzędne zaznaczonych punktów kratowych;
• [4.1.17]oblicza odległość między punktami w układzie współrzędnych, których pierwsze lub drugie współrzędne są takie same;
• [4.1.18]rozpoznaje ostrosłup, graniastosłup, w tym prostopadłościan i sześcian, rozpoznaje walec, stożek i kulę;
• [4.1.19]wskazuje wierzchołki, krawędzie, ściany boczne i podstawy graniastosłupów i ostrosłupów;
• [4.1.20]rozpoznaje i rysuje siatkę graniastosłupa prostego, w tym sześcianu, ostrosłupa prawidłowego czworokątnego lub trójkątnego, wykonuje model graniastosłupa prostego i ostrosłupa z podanej lub samodzielnie stworzonej siatki;
• [4.1.21]oblicza pole powierzchni prostopadłościanu;
• [4.1.22]oblicza objętość prostopadłościanu o podanych długościach jego krawędzi i objętość bryły zbudowanej z kilku prostopadłościanów.

Dane.

• [5.1.1]interpretuje dane przedstawione w tekście oraz za pomocą tabel, diagramów i wykresów, w tym wykresów wykonanych za pomocą linii ciągłej, w szczególności porównuje ceny, koszty i wydatki przedstawione w tabelach, na wykresach lub paragonach – moduł ekonomiczno-finansowy;
• [5.1.2]przeprowadza proste badania statystyczne: zbiera dane, zapisuje je w uporządkowanej formie i przedstawia wnioski wynikające z zebranych informacji;
• [5.1.3]oblicza średnią arytmetyczną przy opisie zjawisk z życia codziennego;
• [5.1.4]interpretuje dane dotyczące wydatków, oblicza ich średnią wartość oraz formułuje wnioski dotyczące opłacalności różnych rozwiązań – moduł ekonomiczno-finansowy.

Myślenie matematyczne.

• [6.1.1]stosuje ogólne metody rozwiązywania problemów matematycznych, w tym: a) zapisuje związki między danymi w zadaniu (np. za pomocą rysunku, diagramu lub innego skrótowego sposobu przedstawiania danych), b) tworzy strategię rozwiązania problemu przez dzielenie rozwiązania na etapy, c) ocenia sensowność rozwiązania (np. przez szacowanie, sprawdzanie wszystkich warunków zadania, ocenianie rzędu wielkości otrzymanego wyniku);
• [6.1.2]wyjaśnia swój sposób myślenia przy rozwiązywaniu problemu matematycznego, w tym: a) opowiada o swoim sposobie rozwiązania zadania, b) podaje argumenty uzasadniające kolejne kroki rozwiązania;
• [6.1.3]prowadzi rozumowania matematyczne, w tym: a) podaje przykłady obiektów matematycznych spełniających dane warunki oraz obiektów ich niespełniających, b) stosuje metodę prób i poprawek, c) rozważa wszystkie przypadki, d) używa rozumowania proporcjonalnego, także jako metody ułatwiającej mnożenie i dzielenie.

Uczeń jako twórca i wykonawca

• [1.1.1]interpretuje muzykę i wyraża emocje przez śpiew, grę na instrumentach, ruch i taniec, słuchanie oraz tworzenie;
• [1.1.2]wykonuje zróżnicowane utwory, m.in. z repertuaru tradycyjnego, ludowego, patriotycznego, popularnego, klasycznego, a także realizuje własne propozycje repertuarowe – moduł kultura;
• [1.1.3]śpiewa i recytuje, solo lub w zespole, unisono lub wielogłosowo, z zachowaniem naturalnej postawy ciała i emisji głosu;
• [1.1.4]indywidualnie lub zespołowo wykonuje utwory, ćwiczenia i akompaniamenty na instrumentach melodycznych i niemelodycznych, dbając o jak najlepszy sposób gry, brzmienie i wyraz artystyczny;
• [1.1.5]porusza się do muzyki w sposób zgodny z jej charakterem i reaguje na sygnały muzyczne podczas zabaw i innych działań muzyczno-ruchowych;
• [1.1.6]tańczy indywidualnie lub zespołowo, stosuje podstawowe kroki i figury minimum trzech tańców narodowych (krakowiaka, kujawiaka i poloneza) i minimum dwóch spośród tańców ludowych, towarzyskich lub współczesnych;
• [1.1.7]identyfikuje w otoczeniu różnorodne brzmienia oraz źródła dźwięku, wykorzystuje je do realizacji zadań muzycznych, w tym zadań z użyciem nowych technologii;
• [1.1.8]odgrywa wybrane role w zespole muzycznym (np. dyrygenta, chórzysty, członka zespołu, solisty i inne), planuje i uzgadnia z innymi przebieg, interpretację i prezentację zadania muzycznego;
• [1.1.9]wyjaśnia pojęcia związane z podstawowymi elementami muzyki (np. rytm, melodia, metrum, tempo, dynamika), wykorzystuje tę wiedzę w działaniu, tworząc własne interpretacje;
• [1.1.10]koduje i dekoduje muzykę, wykorzystując notację muzyczną lub dowolne inne symbole, podczas działań korzysta z narzędzi analogowych lub cyfrowych;
• [1.1.11]rejestruje i przetwarza dźwięki oraz udostępnia nagrania, szanując prawa autorskie i wykonawcze;
• [1.1.12]wykorzystuje narzędzia cyfrowe do działań twórczych i współpracy w zespole.
• [1.2.1]indywidualnie lub zespołowo realizuje układy ruchowe, uzgadnia ich przebieg z innymi; inspiruje się dostępnymi przykładami, twórczo je przekształca i wykorzystuje własne pomysły;
• [1.2.2]improwizuje i tworzy krótkie formy muzyczne głosem, ruchem i na instrumentach, swobodnie lub według określonych zasad, testuje własne pomysły i modyfikuje je na podstawie informacji zwrotnej;
• [1.2.3]tworzy ilustracje dźwiękowe, inscenizacje i akompaniamenty, wykorzystując ruch, gestodźwięki, głos, przedmioty codziennego użytku, instrumenty lub aplikacje i programy komputerowe.

Uczeń jako słuchacz

• [2.1.1]zachowuje się zgodnie z zasadami obowiązującymi w danym kontekście kulturowym podczas uczestnictwa w różnorodnych wydarzeniach muzycznych – moduł kultura;
• [2.1.2]interpretuje słuchaną muzykę za pomocą wybranych środków wyrazu i narzędzi, m.in. ruchu, słowa, gestodźwięków, instrumentów, rekwizytów, narzędzi cyfrowych, działań plastycznych lub literackich;
• [2.1.3]rozpoznaje instrumenty muzyczne, grupuje je ze względu na sposób wydobycia dźwięku i identyfikuje ich brzmienie w słuchanych utworach;
• [2.1.4]dzieli się swoimi doświadczeniami, wypowiada się na ich temat, używając wybranych pojęć związanych z głosami ludzkimi i technikami wokalnymi, formami (np. piosenka, pieśń, kanon, koncert, symfonia), gatunkami i stylami muzycznymi (np. opera, balet, musical, muzyka filmowa, tradycyjna, pop, rock, jazz, hip-hop), rodzajami zespołów wykonawczych (muzyka wokalna, instrumentalna, wokalno-instrumentalna, solo, w zespole, w chórze, w orkiestrze i inne) – moduł kultura;
• [2.1.5]określa funkcje słuchanej muzyki (np. rozrywkowa, religijna, obrzędowa, sygnalizacyjna) zgodne z jej charakterem i kontekstem – moduł kultura;
• [2.1.6]analizuje charakter i przebieg zróżnicowanych stylistycznie utworów, odnajduje cechy charakterystyczne i wypowiada się na ich temat, stosuje przy tym podstawowe pojęcia dotyczące elementów muzyki – moduł kultura;
• [2.1.7]wyjaśnia, jaką rolę odgrywa muzyka w mediach, reklamie, filmie, grach komputerowych, podaje lub tworzy przykłady jej zastosowania i oddziaływania na odbiorcę – moduł kultura.
• [2.2.1]wykorzystuje pojęcia dotyczące teatru muzycznego: scenografia, choreografia, libretto, akt, scena, uwertura, aria, podaje przykłady utworów scenicznych i określa ich gatunek – moduł kultura;
• [2.2.2]opisuje w słuchanych utworach treści niezwiązane z muzyką (np. fabuła, ilustracyjność, emocjonalność, wartości i powiązania z innymi obszarami wiedzy oraz działaniami artystycznymi), formułuje nieoczywiste pytania i dociekliwie szuka na nie odpowiedzi – moduł kultura.

Uczeń jako uczestnik kultury

• [3.1.1]określa i uzasadnia swoje preferencje muzyczne, poszukuje informacji o wybranych przez siebie twórcach i wykonawcach oraz prezentuje je innym – moduł kultura;
• [3.1.2]rozpoznaje melodię i słowa hymnu państwowego i wykonuje go z zachowaniem należytej postawy, wyjaśnia okoliczności jego powstania i wykonywania – moduł kultura;
• [3.1.3]wykonuje wybrane pieśni patriotyczne i na podstawie samodzielnie wyszukanych informacji wyjaśnia ich kontekst historyczny, formułuje opinię na temat ich roli dawniej i obecnie oraz wskazuje utwory współczesne o podobnej funkcji – moduł kultura;
• [3.1.4]omawia cechy polskiej muzyki tradycyjnej i wskazuje je w utworach z różnych okresów historycznych, w tym ze współczesności, stosuje wybrane pojęcia związane z folklorem, wyszukuje samodzielnie informacje na temat tradycji własnego regionu – moduł kultura;
• [3.1.5]rozpoznaje w słuchanych lub oglądanych utworach polskie tańce narodowe; wskazuje ich charakterystyczne cechy i kontekst kulturowy – moduł kultura;
• [3.1.6]rozpoznaje wybrane utwory Fryderyka Chopina i innych kompozytorów polskich, formułuje opinię na temat znaczenia ich twórczości dla polskiej i światowej kultury dawniej i współcześnie – moduł kultura;
• [3.1.7]formułuje opinię na temat działalności artystycznej Ignacego Jana Paderewskiego, wyjaśnia jej znaczenie dla odzyskania przez Polskę niepodległości i porównuje z przykładami działalności współczesnych artystów zaangażowanych społecznie – moduł kultura;
• [3.1.8]rozpoznaje i wykonuje hymn Unii Europejskiej, wyjaśnia historyczny i literacki kontekst jego powstania i wykonywania;
• [3.1.9]samodzielnie wyszukuje informacje na temat tradycji muzycznych przynajmniej dwóch innych kultur, w tym jednej pozaeuropejskiej, porównuje je z polskimi tradycjami muzycznymi i formułuje na ich temat opinię, szanując różnorodność tych tradycji – moduł kultura.
• [3.2.1]dokumentuje i prezentuje elementy dziedzictwa muzycznego swojej rodziny, szkoły lub społeczności, wykorzystuje dowolne formy ekspresji i dowolną technologię – moduł kultura;
• [3.2.2]wskazuje przykłady wykorzystywania muzyki w działaniach społecznych i sam lub we współpracy z innymi wykorzystuje muzykę w sprawie istotnej dla niego lub społeczności – moduł kultura;
• [3.2.3]rozpoznaje po jednym utworze muzycznym z sześciu różnych okresów historycznych: średniowiecza, renesansu, baroku, klasycyzmu, romantyzmu i muzyki XX–XXI w., identyfikuje kompozytora, określa zespół wykonawczy i inne cechy charakterystyczne utworu – moduł kultura.

Uczeń w relacji ze sobą i innymi

• [4.1.1]ocenia wpływ muzyki na własne samopoczucie i emocje, stosuje muzykę jako narzędzie wspierające jego dobrostan;
• [4.1.2]wyjaśnia i stosuje zasady higieny głosu podczas recytacji i śpiewu;
• [4.1.3]wyjaśnia i stosuje zasady higieny słuchu w codziennym życiu podczas słuchania i wykonywania muzyki;
• [4.1.4]porusza się ze świadomością własnego ciała oraz jego położenia i ruchu w przestrzeni;
• [4.1.5]dokonuje samooceny wykonania zadania muzycznego, wyciąga wnioski, planuje i w miarę możliwości wdraża zmiany;
• [4.1.6]przyjmuje informację zwrotną na temat wykonania zadania muzycznego i udziela jej z poszanowaniem uczuć i potrzeb innych;
• [4.1.7]określa bezpieczne dla siebie granice w relacjach z innymi i zachowuje je podczas zabaw ruchowych, tańca i gry na instrumentach.
• [4.2.3]pracując w grupie, realizuje projekt łączący muzykę z innymi obszarami wiedzy i działaniami artystycznymi (np. festiwal nauki, film, teledysk, podcast, grę terenową, prezentację multimedialną);
• [4.2.4]indywidualnie lub w grupie tworzy utwór z wykorzystaniem: głosów, instrumentów lub narzędzi cyfrowych, także przy wsparciu sztucznej inteligencji;
• [4.2.5]bierze udział (na żywo lub on-line) w zwiedzaniu instytucji kultury albo spotkaniu z muzykiem, wykonawcą lub kompozytorem, artystą ludowym lub przedstawicielem innego zawodu muzycznego;
• [4.2.6]indywidualnie lub w grupie realizuje badanie dotyczące zainteresowań muzycznych innych osób lub wpływu muzyki na życie społeczne (rodziny, szkoły, społeczności), prezentuje jego wyniki;
• [4.2.7]projektuje własną playlistę utworów muzycznych, prezentuje ją, opisując kryteria doboru, i poddaje pod dyskusję, formułuje także opinię o playlistach innych uczniów;
• [4.2.8]projektuje własną mapę wydarzeń muzycznych, prezentuje ją, opisuje kryteria doboru i poddaje pod dyskusję, formułuje także opinię o mapach innych uczniów;
• [4.2.9]bada właściwości materiałów, buduje z nich prosty instrument i wykorzystuje go w ćwiczeniach twórczych.

• proponuje utwory do słuchania i wspólnego wykonywania, porównuje własne upodobania z gustami innych osób i, z poszanowaniem odmienności, formułuje opinię na ich temat lub rozmawia o nich;
• proponuje zabawy i działania integracyjne z wykorzystaniem muzyki, współpracuje z innymi podczas ich przebiegu i dba o dobrą atmosferę w grupie. W ramach zajęć muzyki uczniowie zdobywają doświadczenia edukacyjne, które wspierają ich rozwój osobisty, kulturalny, psychiczny i społeczny oraz budują poczucie sprawczości. Doświadczenia edukacyjne mają charakter praktyczny, wzmacniają kompetencje fundamentalne i przekrojowe oraz rozwijają umiejętności komunikacyjne i współpracę. Nauczyciel wybiera z uczniami do realizacji co najmniej jedno doświadczenie edukacyjne w każdym roku szkolnym:
• uczestniczy w wydarzeniu z muzyką na żywo (np. koncercie, spektaklu muzycznym, audycji muzycznej lub innym wydarzeniu);
• w grupie współtworzy wydarzenie artystyczne (np. koncert, spektakl, występ – dla społeczności klasowej, szkolnej lub lokalnej), analizuje potrzeby odbiorców, planuje działania, uczestniczy w procesie twórczym, dzieli role, angażuje się w działania wykonawcze i organizacyjne, prezentuje efekty publiczności;

Własna aktywność twórcza – tworzę, wyrażam, interpretuję.

• [1.1.1]wyraża własne uczucia, wyobrażenia i pomysły przez swobodną ekspresję twórczą;
• [1.1.2]stosuje wybrane środki wyrazu, takie jak linia, plama, kolor, walor, faktura, kompozycja, kształt, posługuje się nimi dla wyrażania treści, nastroju czy emocji;
• [1.1.3]eksperymentuje z barwami podstawowymi, pochodnymi, czystymi, złamanymi, dopełniającymi, ciepłymi, zimnymi i innymi, a zdobyte doświadczenia stosuje w swoich pracach;
• [1.1.4]planuje pracę plastyczną od koncepcji do wykonania, dobierając odpowiednie medium i technikę;
• [1.1.5]maluje, rysuje, rzeźbi z obserwacji i wyobraźni;
• [1.1.6]wypowiada się na ważny dla niego temat społeczny przez działanie artystyczne – moduł kultura;
• [1.1.7]rozpoznaje podstawowe rodzaje sztuk performatywnych i podejmuje działanie twórcze w wybranej formie – moduł kultura;
• [1.1.8]modeluje bryły i reliefy, konstruuje proste formy przestrzenne z zastosowaniem różnych materiałów;
• [1.1.9]wykorzystuje w fotografii wybrany rodzaj światła: miękkie i twarde, rozproszone i punktowe, na wysokim i niskim kluczu, padające z różnych kierunków, ciepłe i zimne – do uzyskania określonego charakteru zdjęcia;
• [1.1.10]inspiruje się sztuką ludową oraz kulturą różnych regionów Polski i świata, tworząc prace plastyczne – moduł kultura;
• [1.1.11]realizuje własne działania twórcze inspirowane sztuką współczesną;
• [1.1.12]rozpoznaje znaczenie aktywności twórczych dla swojego dobrostanu i samopoczucia;
• [1.1.13]podejmuje próby integracji sztuk, tworząc prace z pogranicza plastyki i innych dziedzin (np. wideo-art, street art, land art, komiks 3D, design artystyczny, plakaty interaktywne);
• [1.1.14]tworzy indywidualnie, w parach lub grupie pracę plastyczną inspirowaną obrazem, muzyką, literaturą, filmem lub spektaklem teatralnym.
• [1.2.1]opisuje warstwę wizualną wybranego spektaklu teatralnego i projektuje związaną z nim dowolną formę grafiki użytkowej (np. plakat teatralny, program teatralny, zaproszenie) – moduł kultura;
• [1.2.2]konstruuje lalki teatralne (np. lalki cieniowe, pacynki, kukiełki) i tworzy scenkę z ich użyciem według własnego pomysłu;
• [1.2.3]improwizuje krótkie scenki teatralne w parach i grupach, przyjmując pomysły innych i twórczo je rozwijając;
• [1.2.4]opowiada o sobie i swojej społeczności za pomocą wybranego grupowego działania teatralnego z użyciem elementów oprawy plastycznej (np. rekwizytów, kostiumów, masek) – moduł kultura;
• [1.2.5]opowiada interesującą go historię, tworząc krótką formę filmową lub animację – moduł kultura;
• [1.2.6]prezentuje ważne dla siebie treści za pomocą materiałów audiowizualnych;
• [1.2.7]tworzy reportaż fotograficzny, wykorzystując różne rodzaje planów: detal, zbliżenie, półzbliżenie, pełny, ogólny;
• [1.2.8]tworzy pracę site-specific związaną z wybraną przestrzenią w szkole lub jej otoczeniu.

Techniki plastyczne – rozpoznaję, dobieram, stosuję.

• [2.1.1]rozpoznaje podstawowe techniki plastyczne i wykorzystuje je do tworzenia własnych prac plastycznych;
• [2.1.2]dobiera narzędzia i materiały do wybranej techniki plastycznej;
• [2.1.3]łączy różne techniki plastyczne w celu uzyskania zamierzonych efektów wizualnych;
• [2.1.4]eksperymentuje z materiałami i technikami w poszukiwaniu własnego sposobu wypowiedzi plastycznej;
• [2.1.5]rozwija swoje zainteresowania przez tworzenie prac plastycznych z zastosowaniem technik tradycyjnych i technologii cyfrowych;
• [2.1.6]tworzy pracę na zaproponowany przez nauczyciela temat w wybranej technice plastycznej oraz w wybranym medium (np. malarskim, graficznym, rysunkowym, nowych mediów, łączonym, fotograficznym, performatywnym).
• [2.2.1]eksperymentuje z kolażem cyfrowym i grafiką 3D, tworząc autorskie realizacje plastyczne;
• [2.2.2]stosuje techniki mieszane w celu uzyskania oryginalnych efektów wizualnych oraz wyrażenia indywidualnych przemyśleń i uczuć;
• [2.2.3]dokumentuje i prezentuje proces twórczy swojej pracy plastycznej lub pracy innego ucznia, wykorzystując dostępne narzędzia cyfrowe (np. fotografię, aplikacje graficzne, nagrania audio, wideo).

Sztuka jako komunikat – rozumiem, interpretuję, dyskutuję.

• [3.1.1]rozpoznaje dzieła architektury i sztuk plastycznych należące do dziedzictwa kulturowego Polski, Europy i świata – moduł kultura;
• [3.1.2]porównuje dzieła sztuki z różnych okresów historycznych, takich jak prehistoria, starożytność, średniowiecze, nowożytność, współczesność, oraz wskazuje, jak sztuka odpowiada na potrzeby i charakter swojej epoki – moduł kultura;
• [3.1.3]określa rolę środków plastycznych w mediach, reklamie, filmie, grach komputerowych oraz omawia przykłady ich zastosowania i oddziaływania na odbiorcę – moduł kultura;
• [3.1.4]wyszukuje potrzebne informacje o sztuce, korzystając z różnorodnych źródeł, w tym z narzędzi opartych na sztucznej inteligencji, oraz weryfikuje te informacje;
• [3.1.5]opisuje obraz lub inne dzieło sztuki z wykorzystaniem pojęć języka plastycznego, takich jak linia, barwa, gama barwna, plama, kształt, kontur, światłocień, kompozycja, perspektywa, walor, bryła, faktura – moduł kultura;
• [3.1.6]interpretuje dzieła sztuki współczesnej i podejmuje dyskusję na temat różnych interpretacji tych dzieł – moduł kultura;
• [3.1.7]opisuje wrażenia estetyczne wywołane odbiorem dzieła sztuki, podejmuje dyskusję na ich temat – moduł kultura;
• [3.1.8]opowiada i dzieli się z innymi uczniami swoimi doświadczeniami i wrażeniami jako twórca prac plastycznych – moduł kultura;
• [3.1.9]udziela konstruktywnej informacji zwrotnej dotyczącej prac plastycznych i ją przyjmuje oraz decyduje o jej wykorzystaniu;
• [3.1.10]wyjaśnia najważniejsze zasady prawa autorskiego w odniesieniu do wytworów sztuki, stosuje te zasady w sytuacjach życia codziennego, także w świecie cyfrowym;
• [3.1.11]wyjaśnia, czym jest inspiracja, oryginał, kopia, reprodukcja i falsyfikat, wykorzystuje te pojęcia w rozmowach na temat bieżących lub historycznych wydarzeń dotyczących sztuki – moduł kultura.

Sztuka w życiu codziennym – poszukuję, dostrzegam, uczestniczę.

• [4.1.1]projektuje różne formy grafiki użytkowej (np. plakat, zaproszenie, afisz, kartkę świąteczną, logo) na potrzeby własne i najbliższego środowiska;
• [4.1.2]rozpoznaje dziedziny sztuki użytkowej, takie jak wzornictwo przemysłowe, ceramika, meblarstwo, elementy małej architektury, grafika i projektowanie, w tym grafika komputerowa, i ocenia wybrane obiekty sztuki użytkowej pod względem estetycznym i funkcjonalnym – moduł kultura;
• [4.1.3]projektuje w grupie wybrany obiekt sztuki użytkowej (np. nakrycie głowy, okulary, element zastawy stołowej, mebel), tworzy jego przestrzenny prototyp i modyfikuje go na podstawie informacji zwrotnej;
• [4.1.4]charakteryzuje i ocenia estetykę otoczenia: architekturę, małą architekturę i architekturę krajobrazu w przestrzeni publicznej, formułuje i uzasadnia swoją opinię oraz podejmuje dyskusję na ten temat – moduł kultura;
• [4.1.5]opisuje swoje wrażenia z lokalnego wydarzenia kulturalnego, w którym brał udział, i formułuje jego ocenę – moduł kultura;
• [4.1.6]rozpoznaje zależności między elementami wizualnymi w przyrodzie i architekturze oraz wykorzystuje je podczas tworzenia pracy plastycznej;
• [4.1.7]rozpoznaje w kulturze popularnej źródła inspiracji sztuką dawną i współczesną – moduł kultura;
• [4.1.8]projektuje budowlę przyszłości wkomponowaną w otoczenie;
• [4.1.9]dostrzega obecność sztuki i elementów plastycznych w otaczającej go przestrzeni i codziennym życiu (np. w architekturze, przedmiotach codziennego użytku, wystroju wnętrz, reklamie, modzie), dzieli się swoimi spostrzeżeniami i dyskutuje na ten temat – moduł kultura;
• [4.1.10]eksperymentuje z cyfrową obróbką zdjęć w wybranym programie graficznym.
• [4.2.6]indywidualnie, w parach lub grupie tworzy wielkoformatową pracę plastyczną;
• [4.2.7]w grupie organizuje wystawę swoich prac, przygotowuje wernisaż z obudową promocyjną wystawy;
• [4.2.8]pracując w grupie, wypowiada się na ważny dla grupy temat w krótkiej formie teatralnej, korzystając z języka i narzędzi pedagogiki teatru;
• [4.2.9]projektuje przestrzeń (np. swój pokój, mieszkanie, klasę szkolną, wybraną przestrzeń na zewnątrz) z uwzględnieniem kryteriów estetycznych i funkcjonalnych;
• [4.2.10]tworzy wypowiedź artystyczną na wybrany temat inspirowaną street art (np. plakat, mural w wersji papierowej, projekt szablonu lub kolaż cyfrowy).

• wykonuje w grupie makietę budowli lub założenia urbanistycznego;
• rozwija swoją uważność, uczestnicząc w spacerze fotograficznym, podczas którego wykonuje zdjęcia tego, co go zainteresowało, i rozmawia o swoim wyborze;
• dostrzega przejawy manipulacji wizualnej w reklamie, filmie, fotografii – w tym, jak są tworzone, wybierane i zestawiane ze sobą treści;
• projektuje w dowolnym programie komputerowym w przestrzeni kolorów RGB wybraną formę grafiki użytkowej;
• projektuje i drukuje zaprojektowaną w przestrzeni kolorów CMYK wybraną formę grafiki użytkowej. W ramach zajęć plastyki uczniowie zdobywają doświadczenia edukacyjne, które wspierają ich rozwój osobisty, kulturalny, psychiczny i społeczny oraz budują poczucie sprawczości. Doświadczenia edukacyjne mają charakter praktyczny, wzmacniają kompetencje fundamentalne i przekrojowe oraz rozwijają umiejętności komunikacyjne i współpracę. Nauczyciel wybiera z uczniami do realizacji co najmniej dwa doświadczenia edukacyjne w każdym roku szkolnym:
• odwiedza z klasą wystawę sztuki, wymienia się refleksjami, w jaki sposób dzieła na niego oddziałują oraz dzięki jakim użytym środkom ekspresji artyści osiągnęli zaobserwowane efekty wizualne;
• uczestniczy w spotkaniu na żywo lub on-line z artystą lub kuratorem wystawy, słucha podcastu lub ogląda film o artyście; wymienia się refleksjami i dyskutuje o inspiracjach, procesie twórczym i przesłaniu sztuki;
• pracując w grupie, realizuje projekt artystyczny, angażuje się w działania twórcze, wykonawcze i organizacyjne;
• tworzy w plenerze, decyduje przy tym o formie pracy, technice i zastosowanych środkach wyrazu;
• w grupie zwiedza on-line galerię lub muzeum i poznaje prezentowane tam dzieła sztuki, na tej podstawie tworzy własną galerię sztuki;

Spotkania z przyrodą.

• [1.1.1]organizuje miejsce pracy sprzyjające koncentracji i samodzielnemu uczeniu się, rozpoznaje czynniki wspierające lub zakłócające efektywną naukę (np. sen, stres, hałas, wielozadaniowość) oraz stosuje strategie poprawy koncentracji;
• [1.1.2]stosuje strategie skutecznego uczenia się (np. powtórki, mnemotechniki, testowanie, fiszki, notowanie), sporządza notatki, wykorzystując różne formy (np. linearną, graficzną, mapę myśli), oraz czyta ze zrozumieniem i interpretuje teksty przyrodnicze;
• [1.1.3]wykorzystuje narzędzia cyfrowe i analogowe do obserwacji i badań przyrodniczych (np. lornetkę, lupę, kompas, taśmę mierniczą, mikroskop, termometr, wagę, naczynia do odmierzania określonej objętości), korzysta z map i planów (w formie cyfrowej i analogowej);
• [1.1.4]zdobywa wiedzę przyrodniczą, opierając się na dociekaniach naukowych: formułuje pytania badawcze, stawia hipotezy, planuje i przeprowadza badania, prowadzi obserwacje, dokumentuje i prezentuje wyniki, wnioskuje i rozwija zagadnienia, podkreśla ważność badań naukowych oraz stosuje argumentację z nich wynikającą;
• [1.1.5]bada działanie zmysłów człowieka, uwzględniając ich ograniczenia, omawia ich znaczenie w poznawaniu przyrody oraz wyjaśnia rolę mózgu w przetwarzaniu i interpretacji bodźców, uczeniu się i podejmowaniu decyzji;
• [1.1.6]stosuje zasady bezpieczeństwa podczas pracy badawczej (w tym z substancjami i mieszaninami, sprzętem i urządzeniami cyfrowymi), wyszukuje informacje w kartach charakterystyk substancji i mieszanin oraz innych źródłach informacji przyrodniczych;
• [1.1.7]zdobywa wiedzę przyrodniczą przez udział w zajęciach terenowych – korzysta z odpowiednich narzędzi oraz instrukcji, prowadzi dokumentację terenową, określa swoje położenie w terenie, stosuje zasady bezpieczeństwa;
• [1.1.8]analizuje informacje przyrodnicze – odróżnia fakty od opinii, ocenia wiarygodność źródeł, rodzaj przedstawionych dowodów oraz charakter przekazu – moduł klimatyczny.

W terenie i najbliższym otoczeniu.

• [2.1.1]opisuje krajobraz najbliższej okolicy, rozpoznaje składniki przyrody ożywionej i nieożywionej oraz elementy antropogeniczne i omawia zależności między nimi;
• [2.1.2]rozpoznaje rośliny w najbliższej okolicy na podstawie cech budowy zewnętrznej, przyporządkowuje je do roślin zarodnikowych lub nasiennych;
• [2.1.3]rozpoznaje zwierzęta lądowe najbliższej okolicy zgodnie z ich cechami zewnętrznymi oraz po śladach ich bytowania, przyporządkowuje je do bezkręgowców lub kręgowców;
• [2.1.4]rozpoznaje w terenie grzyby kapeluszowe, opisuje prawidłowy sposób zbierania grzybów, analizuje ich budowę, uwzględniając rolę grzybni, porównuje je z innymi formami grzybów oraz omawia znaczenie grzybów w przyrodzie;
• [2.1.5]rozpoznaje przykłady roślin trujących, grzybów trujących i jadowitych zwierząt występujących w Polsce, wyjaśnia, dlaczego należy zachować ostrożność w kontakcie z nieznanymi roślinami i grzybami oraz unikać ich spożywania;
• [2.1.6]rozpoznaje skały w najbliższej okolicy, bada ich właściwości (barwę, spójność, twardość, odporność na działanie wody) i opisuje ich cechy oraz porównuje je z innymi skałami występującymi w Polsce;
• [2.1.7]charakteryzuje glebę w najbliższej okolicy, porównuje jej właściwości z ziemią ogrodową oraz bada i ocenia jej przydatność do uprawy roślin;
• [2.1.8]rozpoznaje formy ochrony przyrody w swoim otoczeniu oraz analizuje i prezentuje walory przyrodnicze, które podlegają ochronie;
• [2.1.9]bada i porównuje właściwości (stan skupienia, barwę, rozpuszczalność w wodzie, zapach, palność) powietrza i jego wybranych składników: tlenu i dwutlenku węgla oraz wyszukuje, przetwarza, tworzy i prezentuje informacje o składzie powietrza;
• [2.1.10]bada i ocenia jakość powietrza w najbliższej okolicy, wyjaśnia jego wpływ na zdrowie człowieka oraz omawia zależność między zanieczyszczeniem powietrza a zmianą klimatu, korzystając z różnych źródeł informacji – moduł klimatyczny;
• [2.1.11]rozpoznaje organizmy żyjące w wodzie na podstawie obserwacji makroskopowej i mikroskopowej próbek wody z najbliższej okolicy;
• [2.1.12]wyjaśnia, do czego rośliny wykorzystują światło, dyskutuje o znaczeniu fotosyntezy dla życia na Ziemi, analizuje, w jakim celu w organizmach zachodzi proces oddychania komórkowego;
• [2.1.13]rozpoznaje w najbliższej okolicy elementy środowiska odczytane z mapy lub planu, omawia zmiany w krajobrazie powstałe w wyniku działalności człowieka.

Materia i jej przemiany w przyrodzie.

• [3.1.1]odczytuje z układu okresowego pierwiastków chemicznych symbole i nazwy, określa rodzaj pierwiastka (metal lub niemetal), odróżnia pierwiastek chemiczny (substancję prostą) od związku chemicznego (substancji złożonej);
• [3.1.2]bada i opisuje właściwości stanów skupienia materii (kształt i ściśliwość) i łączy je z drobinowym modelem budowy materii;
• [3.1.3]wymienia stany skupienia wody, przemiany między nimi, przeprowadza oraz omawia obserwacje i eksperymenty dotyczące tych przemian;
• [3.1.4]bada i określa właściwości wody (stan skupienia, barwę, mętność, zapach) oraz porównuje stan skupienia opadów i osadów atmosferycznych;
• [3.1.5]wyjaśnia wpływ zmian temperatury i stanu skupienia wody na organizmy i zwięzłość skał oraz omawia rolę pokrywy śnieżnej w ochronie gleby i organizmów przed mrozem;
• [3.1.6]bada rozpuszczanie się w wodzie substancji i produktów stosowanych na co dzień, dzieli je na rozpuszczalne i nierozpuszczalne oraz analizuje wpływ różnych czynników na szybkość rozpuszczania się substancji stałych w wodzie;
• [3.1.7]porównuje właściwości (stan skupienia, barwę, połysk, przewodnictwo elektryczne i cieplne) wybranych metali i niemetali na podstawie obserwacji, badań i innych źródeł informacji;
• [3.1.8]omawia różnice między metalem a stopem metalu, bada wpływ różnych czynników na korozję stali, proponuje sposoby zabezpieczenia metali i ich stopów przed korozją;
• [3.1.9]sporządza mieszaniny z substancji i produktów stosowanych na co dzień, odróżnia mieszaniny jednorodne od niejednorodnych, przeprowadza rozdzielanie mieszanin na składniki, stosując odpowiednie metody;
• [3.1.10]wyjaśnia pojęcie gęstości substancji na podstawie modelu, omawia zależność gęstości substancji od temperatury i stanu skupienia na podstawie drobinowego modelu budowy materii, ze szczególnym uwzględnieniem wody i jej znaczenia w przyrodzie;
• [3.1.11]bada i omawia przepływ ciepła między stykającymi się obiektami o różnej temperaturze, bada i klasyfikuje materiały pod kątem ich przewodnictwa cieplnego oraz omawia znaczenie izolacji cieplnej w przyrodzie i życiu codziennym;
• [3.1.12]bada rozszerzalność cieplną ciał stałych, cieczy i gazów oraz opisuje jej praktyczne zastosowania w życiu codziennym;
• [3.1.13]bada i porównuje zjawisko napięcia powierzchniowego różnych cieczy, wyjaśnia rolę detergentów w życiu codziennym i ich wpływ na środowisko – moduł klimatyczny.

Organizmy i ekosystemy.

• [4.1.1]określa cechy żywego organizmu, porządkuje poziomy organizacji życia od komórki do zespołów organizmów oraz odróżnia organizmy samożywne od cudzożywnych i przyporządkowuje je do odpowiednich poziomów w sieciach troficznych;
• [4.1.2]analizuje cechy budowy organizmów umożliwiające im życie na lądzie oraz porównuje sposoby poruszania się zwierząt lądowych na podstawie obserwacji i innych źródeł informacji;
• [4.1.3]analizuje wspólne cechy organizmów zdolnych do lotu, bada i opisuje zależność oporu powietrza od różnych czynników, wymienia przykłady zwiększania i zmniejszania oporu powietrza w przyrodzie;
• [4.1.4]wyszukuje, przetwarza, tworzy i prezentuje informacje na temat przyczyn powstawania alergii wziewnych u człowieka oraz omawia sposoby przemieszczania się alergenów;
• [4.1.5]analizuje budowę zewnętrzną rośliny na podstawie obserwacji, wyróżnia liście, łodygę, korzenie, kwiat w podziale na okwiat, słupek, pręciki oraz nasiona i owoce, omawiając ich funkcje i znaczenie w życiu rośliny;
• [4.1.6]dzieli wody powierzchniowe na płynące i stojące, omawia cechy środowiska wodnego oraz walory przyrodnicze wybranej rzeki, wskazuje na mapie elementy systemu rzecznego (rzeka główna, dopływ, źródło, ujście);
• [4.1.7]bada tonięcie i pływanie ciał w wodzie, łącząc je z pojęciem gęstości, wiąże je z codziennymi zastosowaniami oraz przystosowaniem organizmów do życia w wodzie, demonstruje wpływ zmiany kształtu ciała na jego zdolność do pływania;
• [4.1.8]porównuje funkcjonowanie organizmów stałocieplnych i zmiennocieplnych w różnych temperaturach, rozpoznaje objawy udaru cieplnego i odwodnienia u człowieka, omawia sposoby przeciwdziałania tym stanom;
• [4.1.9]charakteryzuje strategie przetrwania zwierząt zimą (np. hibernację, migrację, gromadzenie zapasów) i zasady ich odpowiedzialnego dokarmiania, korzystając z różnych źródeł informacji;
• [4.1.10]analizuje cykle życiowe zwierząt, wymienia przykłady organizmów z przeobrażeniem i bez przeobrażenia, porównuje budowę jaj u wybranych zwierząt oraz wyjaśnia, czym różnią się jaja w zależności od środowisk, w których się rozwijają;
• [4.1.11]opisuje dobowy rytm życia organizmów, w tym człowieka, rozróżnia zwierzęta aktywne w dzień od aktywnych w nocy oraz wyjaśnia znaczenie regularnego snu dla zdrowia i dobrego samopoczucia człowieka;
• [4.1.12]rozpoznaje ekosystemy w swoim otoczeniu, dzieląc je na naturalne i sztuczne, analizuje miejsce człowieka w ekosystemie oraz omawia wpływ wybranych organizmów inwazyjnych na rodzime gatunki i równowagę w ekosystemie;
• [4.1.13]rozpoznaje gatunki roślin i zwierząt charakterystyczne dla ekosystemu łąki, omawia znaczenie łąk dla przyrody oraz wpływ człowieka na ich funkcjonowanie, porównuje kwiaty traw z kwiatami z okwiatem i wyjaśnia, dlaczego kwiaty traw nie wabią owadów – moduł klimatyczny;
• [4.1.14]rozpoznaje w lesie charakterystyczne gatunki roślin i zwierząt, określa typ lasu oraz omawia jego funkcje i wpływ działalności człowieka na jego funkcjonowanie na podstawie obserwacji, badań i innych źródeł informacji – moduł klimatyczny;
• [4.1.15]wyjaśnia, na podstawie badań, jak wybrane czynniki środowiska i zanieczyszczenia wpływają na wzrost i rozwój roślin – moduł klimatyczny;
• [4.1.16]charakteryzuje krajobraz górski (np. Sudety, Tatry), rozpoznaje rośliny i zwierzęta charakterystyczne dla polskich gór, omawia ich przystosowania do życia na dużych wysokościach oraz wymienia działania podejmowane na rzecz ich ochrony;
• [4.1.17]omawia funkcję rzeki i jej doliny, rozróżnia składniki krajobrazu stworzone przez rzekę;
• [4.1.18]charakteryzuje Morze Bałtyckie, rozpoznaje typowe dla niego organizmy, wyjaśnia przyczyny niskiego zasolenia i omawia źródła zanieczyszczeń, korzystając z różnych źródeł informacji – moduł klimatyczny;
• [4.1.19]rozróżnia spotykane w przyrodzie roztwory właściwe, koloidy i zawiesiny na podstawie przeprowadzonych eksperymentów oraz sporządza koloidy i zawiesiny;
• [4.1.20]sporządza roztwór wodny o określonym stężeniu procentowym (1 %, 10 %, 25 % lub 50 %) z użyciem substancji stałej;
• [4.1.21]analizuje pozytywne i negatywne znaczenie bakterii dla przyrody i organizmu człowieka oraz wyszukuje i prezentuje informacje na temat wykorzystania bakterii w przemyśle spożywczym.

Planeta Ziemia.

• [5.1.1]wyszukuje, przetwarza, tworzy i prezentuje informacje na temat planet oraz innych ciał niebieskich w Układzie Słonecznym, omawia budowę Układu Słonecznego na podstawie modelu;
• [5.1.2]rozpoznaje fazy Księżyca oraz demonstruje na modelu zjawisko zaćmienia Słońca i zaćmienia Księżyca;
• [5.1.3]demonstruje ruch obrotowy i obiegowy Ziemi oraz omawia ich konsekwencje, korzystając z różnych źródeł informacji;
• [5.1.4]bada i rozróżnia materiały magnetyczne, demonstruje oddziaływania magnetyczne, omawia zasadę działania kompasu i zjawisko ziemskiego magnetyzmu;
• [5.1.5]dokonuje pomiaru masy obiektów, demonstruje działanie siły grawitacji ziemskiej;
• [5.1.6]wskazuje kontynenty i oceany, bieguny, równik, południk zerowy i południk 180°, zwrotniki i koła podbiegunowe na globusie i mapie oraz określa położenie Polski względem nich za pomocą kierunków geograficznych;
• [5.1.7]wyszukuje i prezentuje informację o atmosferze ziemskiej, omawia rolę efektu cieplarnianego w utrzymaniu temperatury odpowiedniej dla rozwoju życia na Ziemi oraz proponuje zmiany stylu życia i codziennych nawyków, które pozwalają ograniczyć wielkość śladu węglowego – moduł klimatyczny;
• [5.1.8]bada i opisuje konwekcję w cieczach i gazach, wyjaśniając jej rolę w zjawiskach atmosferycznych oraz systemach grzewczych;
• [5.1.9]bada skutki działania siły nacisku wywieranej przez obiekty oraz opisuje pojęcie ciśnienia i jego wpływ na odkształcanie przedmiotów oraz wytrzymałość konstrukcji, omawia zmiany ciśnienia atmosferycznego wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza oraz wpływ ciśnienia na temperaturę wrzenia wody;
• [5.1.10]dokonuje pomiaru wybranych składników pogody, wykorzystując odpowiednie przyrządy i stosując odpowiednie jednostki;
• [5.1.11]odczytuje z mapy aktualne dane pogodowe (temperaturę, ciśnienie, opady, prędkość i kierunek wiatru) i na ich podstawie omawia panujące warunki atmosferyczne;
• [5.1.12]demonstruje zjawisko elektryzowania obiektów, wyjaśnia je na podstawie wzajemnych oddziaływań ładunków elektrycznych, omawia powstawanie chmury burzowej i wyładowania atmosferycznego;
• [5.1.13]przewiduje możliwość wystąpienia burzy na podstawie obserwacji oraz omawia, korzystając z różnych źródeł informacji, zasady bezpiecznego zachowania się podczas jej trwania;
• [5.1.14]omawia przyczyny i czynniki sprzyjające powstawaniu smogu oraz proponuje działania ograniczające ryzyko jego wystąpienia – moduł klimatyczny;
• [5.1.15]lokalizuje na mapie granice płyt litosfery i kierunki ich przemieszczania się dla wybranych miejsc (Islandia, Wielkie Rowy Afrykańskie, Japonia, Himalaje), wyszukuje i prezentuje informacje o sposobach monitorowania aktywności wulkanicznej i sejsmicznej oraz omawia sposoby przystosowania mieszkańców do życia w takich warunkach;
• [5.1.16]wskazuje na mapie strefy krajobrazowe świata, charakteryzuje ich środowisko przyrodnicze, opisuje cechy przystosowawcze występujących w nich roślin i zwierząt oraz omawia zmiany spowodowane działalnością człowieka, korzystając z różnych źródeł informacji;
• [5.1.17]rozróżnia główne formy ukształtowania terenu i wskazuje na mapie wybrane przykłady nizin, wyżyn i gór w Polsce;
• [5.1.18]odczytuje wysokość bezwzględną różnych punktów na mapie, oblicza wysokość względną oraz odczytuje ze skali, ile razy rzeczywiste wymiary obiektów i odległości w terenie zostały zmniejszone na mapie lub planie;
• [5.1.19]odczytuje z mapy krainy geograficzne Polski, określa ich położenie i opisuje krajobraz, korzystając z różnych źródeł informacji;
• [5.1.20]wyjaśnia, dlaczego lądolód, który znajdował się na terenie Polski, jest nazywany skandynawskim, wskazuje na mapie jego zasięg maksymalny i zasięg ostatniego zlodowacenia oraz wnioskuje o jego wpływie na współczesną rzeźbę terenu;
• [5.1.21]bada i opisuje zależność siły tarcia od różnych czynników, wymienia przykłady zmniejszania i zwiększania siły tarcia w przyrodzie;
• [5.1.22]rozróżnia wybrane formy krasu powierzchniowego i podziemnego oraz wyjaśnia sposób ich powstawania, korzystając z różnych źródeł informacji;
• [5.1.23]omawia genezę powstania jeziora w okolicy lub regionie oraz ocenia rolę rzek i jezior w życiu lokalnej społeczności;
• [5.1.24]analizuje dane dotyczące zasobów wodnych, identyfikuje obszary nadwyżki i niedoboru wody w Polsce oraz dyskutuje o możliwych sposobach przeciwdziałania powodziom i suszom oraz działaniach ograniczających ich negatywne skutki – moduł klimatyczny;
• [5.1.25]opisuje główne formy rzeźby dna oceanicznego oraz omawia przystosowania organizmów do życia w głębinach, korzystając z różnych źródeł informacji;
• [5.1.26]omawia, w jaki sposób fale morskie kształtują wybrzeże niskie i wysokie, oraz rozpoznaje przykłady konstrukcji chroniących linię brzegową;
• [5.1.27]analizuje schemat obiegu wody w przyrodzie i wyjaśnia, jak zmiana klimatu oraz działalność człowieka wpływają na bilans wodny tego obiegu – moduł klimatyczny;
• [5.1.28]analizuje dane z wykresów klimatycznych różnych stref krajobrazowych świata, porównuje dane z klimatogramów strefy śródziemnomorskiej i pasa pobrzeży w Polsce oraz dyskutuje o wpływie klimatu na turystykę.

Człowiek w środowisku.

• [6.1.11]wskazuje i opisuje na mapie położenie kraju pochodzenia wybranych produktów spożywczych, wykorzystując informacje zawarte na opakowaniach;
• [6.1.12]opisuje krajobraz miasta i porównuje go z krajobrazem wsi, omawia warunki życia w mieście oraz działania sprzyjające polepszeniu jakości życia mieszkańców, z uwzględnieniem błękitno-zielonej infrastruktury – moduł klimatyczny;
• [6.1.13]rozpoznaje zmiany w krajobrazie, porównując zdjęcia satelitarne z różnych okresów, oraz dyskutuje o wpływie działalności człowieka na krajobraz i środowisko przyrodnicze – moduł klimatyczny;
• [6.1.14]omawia wpływ zmiany klimatu i działalności gospodarczej człowieka na funkcjonowanie ekosystemów oraz utratę różnorodności biologicznej – moduł klimatyczny;
• [6.1.15]porównuje cechy wybranych opakowań (celulozowych, szklanych, metalowych) i tworzyw sztucznych stosowanych w życiu codziennym oraz omawia ich wpływ na środowisko, korzystając z różnych źródeł informacji – moduł klimatyczny;
• [6.1.16]porównuje strukturę produkcji energii elektrycznej w Polsce i innych krajach europejskich, proponuje sposoby ograniczenia jej zużycia oraz dyskutuje o roli odnawialnych źródeł energii w realizacji zasad zrównoważonego rozwoju – moduł klimatyczny;
• [6.1.17]analizuje i prezentuje dane na temat głównych kierunków podróży wakacyjnych, omawia na ich podstawie wybrane przyrodnicze i pozaprzyrodnicze walory turystyczne. Na zajęciach przyrody uczniowie zdobywają doświadczenia edukacyjne, które wspierają ich rozwój osobisty, psychiczny i społeczny oraz budują poczucie sprawczości. Doświadczenia edukacyjne mają charakter praktyczny, wzmacniają kompetencje fundamentalne i przekrojowe oraz rozwijają umiejętności komunikacyjne i współpracę. Uczeń w cyklu kształcenia przyrody, indywidualnie lub w grupie, prowadzi obserwacje:

• analizuje organizm człowieka jako system współpracujących układów, opisuje fazy rozwoju człowieka w porządku chronologicznym oraz identyfikuje u siebie oznaki dojrzewania;
• wymienia podstawowe składniki pokarmowe i omawia ich rolę w organizmie człowieka oraz analizuje informacje zawarte na etykietach żywności (wartość energetyczna, zawartość cukrów, tłuszczu, białka, soli), wykazując związek między składem produktów, nawykami żywieniowymi a zdrowiem człowieka;
• porównuje i omawia różne diety pod kątem ich składu i wpływu na zdrowie, uwzględniając potrzebę dostosowania ich do indywidualnych uwarunkowań (nietolerancje pokarmowe, diety eliminacyjne);
• analizuje czynniki wpływające na jakość żywności (stopień przetworzenia, sposób produkcji, zawartość substancji szkodliwych i innych dodatków) oraz związek między stanem środowiska a jakością żywności i zdrowiem człowieka;
• analizuje uproszczoną budowę oka, omawia funkcje źrenicy, soczewki i siatkówki, wyjaśnia rolę okularów, w tym z filtrem UV, oraz soczewek kontaktowych, stosuje zasady dbania o wzrok;
• demonstruje i omawia cechy obrazów powstających przy użyciu zwierciadeł płaskich, wklęsłych i wypukłych oraz soczewek skupiających i rozpraszających, omawia zastosowania zwierciadeł i soczewek w życiu codziennym;
• omawia zagrożenia dla zdrowia człowieka wynikające z obecności w środowisku drobnoustrojów chorobotwórczych i pasożytów, wyjaśnia sposoby ich rozprzestrzeniania się oraz prezentuje zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez drobnoustroje i pasożyty;
• omawia działanie szczepionek i ich znaczenie w zapobieganiu chorobom zakaźnym;
• omawia, czym jest uzależnienie, wymienia zachowania i substancje, od których można się uzależnić, oraz dyskutuje o ich skutkach zdrowotnych i wpływie na relacje z innymi ludźmi;
• omawia sposoby wykorzystania ziemi pod uprawy roślin i chów zwierząt oraz rozpoznaje główne rośliny uprawiane w Polsce;
• elementów przyrody ożywionej i nieożywionej w każdym roku nauki, podsumowuje je i prezentuje wnioski;
• wykonanych samodzielnie preparatów z wykorzystaniem mikroskopu optycznego w każdym roku nauki;
• jednokomórkowego organizmu (np. pantofelka, eugleny, ameby, wirczyka, trąbika), formułuje wnioski na podstawie analizy zebranych obserwacji. Uczeń w cyklu kształcenia przyrody, indywidualnie lub w grupie, uczestniczy w zajęciach terenowych lub wykonuje działania w terenie, tj.:
• uczestniczy w wyprawie terenowej do wybranego obszaru przyrodniczego w swojej okolicy, podczas której dokonuje obserwacji i dokumentuje stan środowiska;
• posługuje się planem, mapą (w tym cyfrową) i kompasem w celu zaplanowania trasy i przejścia wyznaczonej drogi;
• korzysta z kluczy lub atlasów do rozpoznawania: chmur, skał, wybranych gatunków roślin, zwierząt i grzybów;
• pobiera próbkę gleby, określa jej barwę i zawartość próchnicy, bada uziarnienie, obecność organizmów żywych, podsumowuje badanie i prezentuje jego wyniki;
• uczestniczy w sadzeniu lub sianiu roślin. Uczeń w cyklu kształcenia przyrody, indywidualnie lub w grupie, przeprowadza eksperymenty lub badania, tj.:
• demonstruje powstawanie wybranych zjawisk atmosferycznych (np. wiatru lub chmury);
• bada wpływ mieszania, stopnia rozdrobnienia i temperatury na szybkość rozpuszczania substancji stałych w wodzie;
• sporządza mieszaniny jednorodne i niejednorodne oraz rozdziela je na składniki przez: sączenie, odparowanie, krystalizację, dekantację i sedymentację, sposoby mechaniczne;
• bada zachowanie się wiązki światła skierowanej na roztwór właściwy, koloid i zawiesinę;
• przygotowuje roztwór do wykonania baniek mydlanych i porównuje cechy baniek otrzymanych z różnych roztworów;
• bada zależność oporu powietrza działającego na ciało (np. kartkę, balon) w zależności od rozmiaru i kształtu ciała;
• określa odczyn wybranych roztworów, w tym stosowanych na co dzień, z zastosowaniem wskaźników kwasowo-zasadowych (np. pochodzenia naturalnego);
• mierzy i porównuje temperaturę swojego ciała przed wysiłkiem fizycznym i po wysiłku fizycznym;
• bada wpływ światła na przebieg procesu fotosyntezy;
• wykrywa obecność dwutlenku węgla w powietrzu wydychanym przez człowieka i dwutlenku węgla powstałego w wyniku rozkładu cukru przez drożdże. Uczeń w cyklu kształcenia przyrody, indywidualnie lub w grupie, wykonuje inne działania, tj.:
• wyszukuje, analizuje i prezentuje informacje o źródle i parametrach wody z kranu w miejscu zamieszkania, ocenia, czy woda z kranu jest zdatna do picia, i uzasadnia swoją ocenę;
• korzysta ze źródeł internetowych w celu pozyskania aktualnych danych środowiskowych (np. meteorologicznych, stanu wody w rzece, stanu zanieczyszczenia powietrza, informacji o największych wybuchach wulkanów w przeszłości i współcześnie).

Ćwiczenia ogólnorozwojowe.

• [1.1.1]wykonuje co najmniej cztery wybrane ćwiczenia zwinnościowo-akrobatyczne;
• [1.1.2]wykonuje ćwiczenia wzmacniające mięśnie brzucha i poprawiające ruchomość kręgosłupa;
• [1.1.3]dobiera i wykonuje co najmniej jedno ćwiczenie kształtujące zdolność motoryczną;
• [1.1.4]wykonuje ćwiczenia wspomagające utrzymywanie prawidłowej postawy ciała;
• [1.1.5]wykonuje co najmniej dwa ćwiczenia poprawiające równowagę i koordynację wzrokowo-ruchową.

Gry zespołowe i rekreacyjne.

• [2.1.1]potrafi wykonać oraz stosować w grach uproszczonych, minigrach i zabawach podstawowe elementy techniczne charakterystyczne dla gier zespołowych, tj. w przypadku: a) koszykówki – przyjmowanie postawy koszykarskiej, kozłowanie, podania i rzuty do kosza, b) piłki nożnej – prowadzenie piłki, podania i strzały do bramki, c) piłki ręcznej – kozłowanie, podania i rzuty, d) siatkówki – przyjmowanie postawy siatkarskiej, odbicia piłki i gra w rzucankę siatkarską;
• [2.1.2]uczestniczy w dwóch grach zespołowych i minigrach, innych niż wymienione w pkt 1, wybranych zgodnie z preferencjami uczniów, tradycją szkoły i środowiska lokalnego oraz warunkami organizacyjnymi szkoły;
• [2.1.3]uczestniczy w wybranej zabawie lub grze ruchowej.

Lekkoatletyka.

• [3.1.1]wykonuje bieg i chód z zachowaniem poprawnej techniki;
• [3.1.2]uczestniczy w grach i zabawach sztafetowych;
• [3.1.3]wykonuje pchnięcie i rzut lekkim przyborem z miejsca i wolnego biegu, uczestniczy w grach i zabawach rzutnych;
• [3.1.4]wykonuje bieg krótki ze startu wysokiego, uczestniczy w grach i zabawach szybkościowych;
• [3.1.5]wykonuje skok w dal z miejsca, uczestniczy w grach i zabawach skocznościowych;
• [3.1.6]wykonuje marszobiegi, uczestniczy w grach i zabawach wytrzymałościowych w sali i w terenie.

Monitorowanie aktywności i sprawności fizycznej

• [6.1.1]rozpoznaje i opisuje zdolności motoryczne człowieka;
• [6.1.2]wymienia cechy prawidłowej postawy ciała, wskazuje elementy wymagające korekty;
• [6.1.3]mierzy tętno przed wysiłkiem fizycznym i po wysiłku, przy użyciu narzędzi pomiarowych, z pomocą nauczyciela interpretuje wyniki – formułuje wnioski dotyczące wpływu wysiłku fizycznego na organizm.

Bezpieczeństwo w aktywności fizycznej.

• [7.1.1]omawia regulamin sali gimnastycznej i boiska szkolnego;
• [7.1.2]opisuje zasady bezpiecznego poruszania się po boisku;
• [7.1.3]wymienia osoby, do których należy zwrócić się o pomoc w sytuacji wystąpienia urazu ciała – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [7.1.4]respektuje zasady bezpiecznego zachowania podczas zajęć ruchowych;
• [7.1.5]wybiera bezpieczne miejsce do zabaw i gier ruchowych;
• [7.1.6]dobiera odpowiedni strój sportowy i obuwie dostosowane do rodzaju aktywności fizycznej oraz warunków atmosferycznych;
• [7.1.7]posługuje się przyborami zgodnie z ich przeznaczeniem;
• [7.1.8]wykonuje elementy samoasekuracji umożliwiające bezpieczne upadanie;
• [7.1.9]omawia zasady bezpiecznego zachowania nad wodą i w górach w różnych porach roku oraz zasady zachowania na terenach zielonych tak, aby kształtować postawy szacunku wobec środowiska przyrodniczego – moduł bezpieczeństwo i obrona.

Kompetencje społeczne.

• [8.1.1]rozumie znaczenie idei olimpizmu oraz wynikającej z niej zasady fair play;
• [8.1.2]uczestniczy w rywalizacji sportowej jako zawodnik, przestrzegając zasad fair play;
• [8.1.3]okazuje szacunek wobec przeciwnika, sędziego i współuczestników przez przestrzeganie zasad obowiązujących w grach i zabawach ruchowych;
• [8.1.4]współdziała w grupie, wiedząc, że sukces drużyny zależy od zaangażowania wszystkich uczestników;
• [8.1.5]komunikuje się efektywnie w grupie i buduje relacje przez gry zespołowe i ćwiczenia w parach;
• [8.1.6]pełni funkcję organizatora, sędziego i kibica w ramach szkolnych zawodów sportowych;
• [8.1.7]wyjaśnia zasady kulturalnego kibicowania;
• [8.1.8]wykazuje kreatywność w poszukiwaniu rozwiązań sytuacji problemowych;
• [8.1.9]traktuje problem jako motywację do działania, a nie barierę nie do pokonania;
• [8.1.10]przez doświadczenia, takie jak wygrana czy przegrana, nazywa i rozumie emocje towarzyszące rywalizacji sportowej, co przekłada się na codzienne funkcjonowanie społeczne;
• [8.1.11]współpracuje w grupie, szanując poglądy i wysiłki innych uczniów, wykazując asertywność i empatię;
• [8.1.12]motywuje innych uczniów do uczestniczenia w aktywności fizycznej, ze szczególnym uwzględnieniem osób o niższej sprawności fizycznej i zróżnicowanych potrzebach edukacyjnych;
• [8.1.13]przeciwdziała wykluczeniu uczniów mniej sprawnych fizycznie i promuje wzajemne wsparcie;
• [8.1.14]rozwiązuje nieporozumienia w sposób bezkonfliktowy zarówno w trakcie rywalizacji, jak i w sytuacjach pozasportowych;
• [8.1.15]wzmacnia poczucie własnej wartości;
• [8.1.16]buduje pozytywny obraz siebie przez współpracę i wsparcie grupy.

Środowisko techniczne.

• [1.1.1]stosuje podczas wykonywania zadań technicznych zasady bezpieczeństwa pracy indywidualnej i grupowej, wynikające z regulaminu pracowni technicznej i powszechnie stosowanych znaków informacji – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [1.1.2]posługuje się terminologią techniczną zgodną z zasadami języka polskiego, dotyczącą urządzeń wykorzystywanych w domu, szkole i najbliższym otoczeniu oraz analizuje rzeczywiste potrzeby i problemy, które dzięki nim są rozwiązywane;
• [1.1.3]rozpoznaje i opisuje własne zainteresowania, predyspozycje oraz umiejętności techniczne podczas wykonywania działań praktycznych i projektowych, wskazując obszary, które chciałby rozwijać w kontekście dalszego kształcenia;
• [1.1.4]indywidualnie lub w grupie dokonuje oceny wykonanych wytworów technicznych na podstawie ustalonych kryteriów, przy wykorzystaniu dostępnych źródeł informacji, analizując ich wpływ na środowisko i koszty realizacji – moduł ekonomiczno-finansowy i moduł klimatyczny.

Koncepcje rozwiązań technicznych.

• [2.1.1]rozpoznaje i opisuje proste problemy techniczne z życia codziennego, w tym związane z bezpiecznym uczestnictwem w ruchu drogowym;
• [2.1.2]określa podstawowe wymagania wobec planowanego rozwiązania: funkcjonalność, wygodę, bezpieczeństwo, wybrane parametry, wpływ na środowisko i przewiduje koszty – moduł ekonomiczno-finansowy i moduł klimatyczny;
• [2.1.3]tworzy propozycje rozwiązań technicznych w formie opisów, prostych szkiców lub prototypów modeli;
• [2.1.4]omawia opracowane koncepcje rozwiązań, wybiera najbardziej odpowiednią koncepcję, uzasadnia swój wybór oraz czerpie inspiracje z pomysłów innych – moduł medialny.

Ocena rozwiązań technicznych.

• [3.1.1]rozpoznaje i porównuje wybrane materiały i surowce (papiernicze, tekstylne, żywnościowe, drzewne, tworzywa sztuczne i metale) oraz uzasadnia ich zastosowanie na podstawie ich właściwości i funkcji w konkretnych wytworach technicznych – prowadzi analizę materiałową jako etap oceny;
• [3.1.2]testuje w praktyce zmiany konstrukcyjne i materiałowe w wytworach technicznych zgodnie z pomysłami i założeniami projektowymi, doskonaląc wybrane kryteria projektowe – prowadzi ocenę przez modyfikację;
• [3.1.3]wykonuje indywidualnie lub grupowo modyfikacje projektowe, wykorzystując wiedzę o materiałach, ich obróbce i łączeniu oraz ich wpływie na środowisko – ulepszenie z oceną wpływu – moduł klimatyczny;
• [3.1.4]ocenia jakość wytworów technicznych zgodnie z przyjętymi kryteriami – ocena bezpośrednia po ulepszeniu – moduł ekonomiczno-finansowy i moduł klimatyczny.

Planowanie pracy wytwórczej.

• [4.1.1]czyta rysunek techniczny, ustala liczbę, kształt i wymiary elementów składowych, dobiera materiały i narzędzia, szacuje koszty wykonania na podstawie analizy projektu technicznego – moduł ekonomiczno-finansowy;
• [4.1.2]planuje swoją pracę, tworząc harmonogram czynności;
• [4.1.3]ustala zasady współpracy i komunikacji obowiązujące w grupie podczas realizacji projektu technicznego.

Wykonywanie wytworów technicznych.

• [5.1.1]dobiera narzędzia i materiały do wykonania wytworu technicznego zgodnie z wymaganiami technologicznymi;
• [5.1.2]organizuje stanowisko pracy do określonej obróbki i porządkuje je po zakończeniu realizacji zadania technicznego;
• [5.1.3]przenosi wymiary ze szkicu lub rysunku technicznego na obrabiany materiał;
• [5.1.4]wykonuje czynności technologiczne wynikające z realizacji zadania, stosując narzędzia zgodnie z ich przeznaczeniem oraz przestrzegając zasad bezpieczeństwa i higieny pracy – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [5.1.5]współpracuje z innymi uczniami podczas realizacji zadania;
• [5.1.6]porównuje efekt swojej pracy z założeniami, analizuje błędy i wprowadza poprawki w celu doskonalenia wykonanego wytworu technicznego;
• [5.1.7]prezentuje wykonany wytwór techniczny, omawia zastosowane materiały i narzędzia, napotkane trudności, zdobyte umiejętności oraz możliwe usprawnienia, w tym dotyczące obniżenia kosztów – moduł ekonomiczno-finansowy i moduł medialny.

Eksploatacja, regulacja i konserwacja narzędzi i urządzeń.

• [6.1.1]korzysta z narzędzi i urządzeń, przestrzegając ogólnych zasad bezpieczeństwa – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [6.1.2]reguluje urządzenia techniczne zgodnie z instrukcjami obsługi oraz dostosowuje ich parametry do konkretnych warunków pracy – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [6.1.3]wykonuje podstawowe czynności konserwacyjne w celu zapewnienia trwałości i niezawodności narzędzi i urządzeń – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [6.1.4]rozpoznaje oznaki niesprawności narzędzi i urządzeń, wykonuje proste działania diagnostyczne i wyjaśnia wpływ ich stanu technicznego na bezpieczeństwo i efektywność pracy – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [6.1.5]analizuje wpływ regularnej konserwacji urządzeń na ich żywotność i ograniczenie kosztów napraw urządzeń lub zakupu nowych – moduł ekonomiczno-finansowy.

Zrównoważony rozwój środowiska technicznego.

• [7.1.1]tworzy wytwory techniczne, stosując podstawowe zasady ograniczania ilości odpadów według reguły: „przemyśl, odrzuć, ogranicz, użyj ponownie, poddaj recyklingowi, napraw” oraz uzasadnia znaczenie tych działań w ochronie środowiska – moduł ekonomiczno-finansowy i moduł klimatyczny;
• [7.1.2]analizuje cykl życia wytworu technicznego, uwzględniając koszty środowiskowe i finansowe na każdym etapie – moduł ekonomiczno-finansowy i moduł klimatyczny;
• [7.1.3]wykorzystuje ponownie materiały i naprawia proste urządzenia, stosując zasady racjonalnego gospodarowania energią i zasobami, segreguje odpady, wyjaśnia wpływ tych działań na środowisko i oszczędności w gospodarstwie domowym – moduł ekonomiczno-finansowy i moduł klimatyczny.

Bezpieczne i odpowiedzialne uczestnictwo w ruchu drogowym.

• [8.1.1]interpretuje zasady ruchu drogowego podczas poruszania się pieszo, rowerem, hulajnogą elektryczną lub urządzeniem transportu osobistego oraz rozpoznaje i właściwie reaguje na znaki i sygnały drogowe w różnych sytuacjach komunikacyjnych – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [8.1.2]charakteryzuje etyczne aspekty uczestniczenia w ruchu drogowym, w tym szanuje innych uczestników ruchu drogowego i promuje zachowania sprzyjające bezpieczeństwu – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [8.1.3]wyjaśnia warunki dopuszczenia do uczestnictwa w ruchu drogowym kierującego rowerem, hulajnogą elektryczną lub urządzeniem transportu osobistego, uwzględniając przepisy prawa i wymagania bezpieczeństwa (np. obowiązek stosowania kasków do 16 roku życia) – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [8.1.4]ocenia sytuacje na drodze, podejmuje decyzje, opierając się na regułach ustępowania pierwszeństwa, kierując się przepisami dotyczącymi ruchu drogowego – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [8.1.5]wyjaśnia sposób zachowania się w miejscu zdarzenia lub wypadku drogowego, potrafi udzielić pierwszej pomocy oraz potrafi przekazać odpowiednim służbom informacje o wypadku – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [8.1.6]omawia budowę roweru, hulajnogi elektrycznej oraz urządzenia transportu osobistego i wyjaśnia zasady działania jego poszczególnych układów w kontekście bezpieczeństwa i eksploatacji – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [8.1.7]zna obowiązkowe i zalecane wyposażenie roweru zgodne z obowiązującymi przepisami – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [8.1.8]omawia zasady eksploatacji i konserwacji roweru oraz kontroluje i reguluje elementy roweru wpływające na bezpieczeństwo jazdy – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [8.1.9]porównuje koszty zakupu, eksploatacji i konserwacji roweru z innymi środkami transportu oraz analizuje korzyści finansowe i zdrowotne wynikające z codziennego korzystania z roweru – moduł ekonomiczno-finansowy;
• [8.1.10]charakteryzuje zagrożenia wynikające z niewłaściwego zachowania w ruchu drogowym, w tym wpływ nadmiernej prędkości, spożywania alkoholu i innych środków odurzających, oraz negatywnego wpływu korzystania z różnych urządzeń elektronicznych podczas prowadzenia pojazdów – moduł bezpieczeństwo i obrona;
• [8.1.11]przygotowuje się do egzaminu na kartę rowerową (fakultatywnie) – moduł bezpieczeństwo i obrona. W ramach zajęć praktyczno-technicznych uczniowie zdobywają doświadczenia edukacyjne, które rozwijają ich umiejętności techniczne, kreatywność, a także budują poczucie sprawczości. Doświadczenia edukacyjne mają charakter praktyczny, wzmacniają kompetencje
• [8.2.1]indywidualnie lub w grupie w trakcie nauki w klasach IV–VI realizuje co najmniej jedno zadanie techniczne z każdej kategorii: a) konstrukcyjne – wykonuje prostą konstrukcję (np. stojak na książki) lub bardziej skomplikowane konstrukcje z elementami ruchomymi (np. wiatrak, pojazd kołowy), b) użytkowe – wykonuje przedmiot codziennego użytku (np. organizer na biurko, pojemnik na drobiazgi, poduszkę), c) elektryczne lub elektroniczne – wykonuje przedmiot wyposażony w proste obwody elektryczne (np. lampkę, sygnalizator, latarkę, model robota sprzątającego), d) ekologiczne – wykonuje przedmiot z dodatkiem materiałów z recyklingu, z myślą o ich ponownym wykorzystaniu oraz ograniczeniu ich wpływu na środowisko w czasie użytkowania przedmiotu (np. portfel lub torbę na zakupy ze starych dżinsów);
• [8.2.2]indywidualnie lub w grupie planuje i przeprowadza modyfikację wytworu technicznego w wybranym aspekcie – konstrukcyjnym, materiałowym lub technologicznym – z zastosowaniem zasad projektowania, planowania działań technicznych oraz oceny wpływu wprowadzonych zmian na funkcjonalność, estetykę i środowisko, efekty pracy podsumowuje i prezentuje w formie uzgodnionej z nauczycielem;
• [8.2.3]pracując w grupie, realizuje projekt przeglądu i konserwacji sprzętu w pracowni technicznej; działanie obejmuje inwentaryzację i diagnozę stanu wyposażenia, a kończy się podsumowaniem i prezentacją efektów pracy;
• [8.2.4]bierze udział w wycieczce (na żywo lub on-line), która łączy naukę z praktyką i doświadczeniem technicznym, w tym pozwala zapoznać się z zawodami technicznymi, zasadami inżynierii lub technologii;
• [8.2.5]indywidualnie lub w grupie przeprowadza przegląd techniczny roweru szkolnego lub przyprowadzonego przez ucznia; przegląd obejmuje sprawdzenie wyposażenia obowiązkowego wynikającego z przepisów prawa oraz stanu i działania podstawowych układów roweru; w miarę możliwości uczeń wykonuje niezbędne naprawy i regulacje;
• [8.2.6]raz w roku identyfikuje w swoim najbliższym otoczeniu problem, który może zostać rozwiązany przez praktyczne działania techniczne (np. niedomykające się drzwi, brak poręczy dla osób starszych lub cieknący kran), dla wybranego problemu przygotowuje w grupie alternatywne koncepcje rozwiązania i w miarę możliwości wprowadza je w życie;
• [8.2.7]pracując w grupie, przygotowuje zajęcia dotyczące bezpiecznego poruszania się w ruchu drogowym dla dzieci przedszkolnych lub uczniów klas I–III; doświadczenie realizowane w klasie V lub VI.